🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायातील हा शेवटचा श्लोक अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचा कळस दर्शवतो. आपल्याच स्वकीयांविरुद्ध युद्ध करण्याच्या कल्पनेने अर्जुन पूर्णपणे खचून गेला आहे. त्याचे मन अत्यंत व्याकुळ झाले असून, युद्धाचा उत्साह संपला आहे. या ओवीत संत ज्ञानेश्वर सांगतात की, अर्जुनाने केवळ शस्त्रेच टाकली नाहीत, तर त्याने आपले कर्तव्यही क्षणभर बाजूला सारले. तो रथाच्या मागील भागात हताश होऊन बसला, जे त्याच्या मनातील द्वंद्व आणि पराभवाचे प्रतीक आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या संकटाने घाबरून जातो आणि प्रयत्न करणे सोडून देतो, तेव्हा आपली अवस्था अर्जुनासारखी होते. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा कठीण पेपर पाहून हताश होऊन बसणे. अशा वेळी आपल्याला मार्गदर्शनाची गरज असते.

आपल्या नातेवाईकांना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुन अत्यंत दुःखी झाला आणि त्याने शस्त्रे खाली ठेवून युद्ध न करण्याचा निर्णय घेतला.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगतात. पावसाळ्यात सर्व नद्या दुथडी भरून वाहतात आणि समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो शांतच राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात विषयांचे भोग किंवा विविध इच्छा प्रवेश करतात, परंतु त्याच्या मनाची शांती ढळत नाही, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. बाह्य परिस्थितीचा त्याच्या आंतरिक आनंदावर कोणताही परिणाम होत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्यावर टीका होते किंवा अनपेक्षित संकटे येतात, तेव्हा समुद्रासारखे शांत राहावे. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये कामाचा ताण वाढला तरी चिडचिड न करता आपले मानसिक संतुलन राखणे.

स्थितप्रज्ञाची स्थिरता स्पष्ट करण्यासाठी ज्ञानेश्वर माऊली समुद्राचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) उत्तम उदाहरण देतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांचे पाणी समुद्राला येऊन मिळते, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या गंभीर स्वरूपात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुषाच्या समोर अनेक विषयांच्या इच्छा किंवा प्रलोभने आली, तरी त्याचे अंत:करण डगमगत नाही. तो आपल्या आत्मस्वरूपात इतका तृप्त असतो की बाह्य जगातील बदल त्याला विचलित करू शकत नाहीत. जो मनुष्य अशा प्रकारे इच्छांच्या आहारी जात नाही, तोच जीवनात शाश्वत शांती अनुभवू शकतो.

दैनंदिन जीवनात कितीही प्रलोभने किंवा कठीण प्रसंग आले तरी आपल्या तत्त्वांशी ठाम राहावे. उदाहरणार्थ, सोशल मीडियावरील ग्लॅमर पाहून स्वतःच्या साध्या राहणीमानाबद्दल दुःख न मानता आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन त्याचे मानसिक स्थैर्य स्पष्ट करतात.