🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाच्या अंतःकरणात 'आत्मबोध' किंवा स्वरूपाचे ज्ञान पूर्णपणे जागृत झाले आहे, तो पुरुष अत्यंत शुद्ध होतो. अशा ज्ञानी पुरुषाला कर्माची बाधा होत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्याला अंधाराचा स्पर्श होत नाही, त्याप्रमाणे ज्याच्या मनात ज्ञानाचा सुकाळ (भरभराट) झाला आहे, त्याला कर्माचे फळ किंवा त्यातील पाप-पुण्य चिकटत नाही, कारण त्याचा 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नष्ट झालेला असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना जर आपण 'मी' पणा सोडून आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता काम केले, तर त्या कामाचा ताण आपल्याला जाणवत नाही. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची हाव धरली नाही तर मनाला खरी शांती मिळते.

आत्मज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्य जोपर्यंत देहधारी आहे, तोपर्यंत त्याला कर्म टाळता येत नाही. कर्माचा पूर्णपणे त्याग करणे अशक्य आहे. म्हणून कर्माचा कंटाळा करून किंवा ते सोडून देऊन चालणार नाही. खरी युक्ती ही आहे की, कर्म तर करायचे पण त्यातून मिळणाऱ्या फळाची हाव किंवा आसक्ती धरायची नाही. जेव्हा आपण 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि 'मला हे फळ मिळावे' ही इच्छा सोडतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला बंधनातून मुक्त करते.

एखाद्या खेळाडूने सामन्याच्या निकालाची (हार-जितीची) चिंता न करता, फक्त आपला खेळ उत्तम खेळण्यावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

भगवान श्रीकृष्णांच्या उपदेशाचा विस्तार करताना ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व पटवून देत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनातील भाव व्यक्त करतात. कुरुक्षेत्रावर युद्ध सुरू होण्यापूर्वी अर्जुन श्रीकृष्णाला विनंती करतो की, माझा रथ दोन्ही सैन्यांच्या अगदी मध्यभागी नेऊन उभा कर. अर्जुनाला हे पाहायचे होते की आपल्याशी युद्ध करण्यासाठी कोण कोण योद्धे सज्ज झाले आहेत. हे केवळ युद्धाचे निरीक्षण नसून, एका मोठ्या संघर्षापूर्वीची मानसिक तयारी आहे. ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी अर्जुनाच्या वीरवृत्तीचे आणि श्रीकृष्णावरील त्याच्या अढळ विश्वासाचे दर्शन घडवते.

कोणतेही मोठे काम किंवा आव्हान स्वीकारण्यापूर्वी परिस्थितीचे पूर्णपणे निरीक्षण करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत उतरण्यापूर्वी आपल्या प्रतिस्पर्ध्यांची ताकद आणि आपली तयारी यांचा अंदाज घेणे यशासाठी महत्त्वाचे ठरते.

कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर युद्ध सुरू होण्यापूर्वी अर्जुन श्रीकृष्णाला आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी नेण्याची विनंती करतो.