🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे लक्षण सांगतात. ज्या साधकाने योगाभ्यासाने किंवा ज्ञानाने आपले अंतःकरण (मन आणि बुद्धी) पूर्णपणे ताब्यात ठेवले आहे आणि ज्याने कर्माच्या फळाचा मोह पूर्णपणे त्यागला आहे, असा पुरुष देहधारी असूनही कर्माच्या लेपापासून मुक्त असतो. तो सर्व क्रिया केवळ शरीराच्या पातळीवर होऊ देतो, पण स्वतःचा आत्मा अलिप्त ठेवतो. जसे कमळाचे पान पाण्यात असूनही ओले होत नाही, तसाच हा पुरुष संसारात राहूनही कर्माला शिवत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, 'मी हे काम करतोय आणि मला याचे फळ मिळालेच पाहिजे' हा हट्ट सोडल्यास मानसिक ताण कमी होतो. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना केवळ ज्ञानासाठी अभ्यास करावा, निकालाच्या चिंतेत वेळ घालवू नये.

आत्मज्ञानी पुरुष शरीरात राहूनही कर्मापासून कसा अलिप्त असतो, याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, ज्याप्रमाणे काळाचा शेवट झाला तरी आत्मा नष्ट होत नाही, त्याचप्रमाणे त्याला शस्त्राने किंवा इतर कोणत्याही मार्गाने मारणे शक्य नाही. शरीर हे नश्वर आहे, पण त्यातील चैतन्य (आत्मा) अविनाशी आहे. त्यामुळे शरीराच्या नाशासाठी दुःख करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे.

जेव्हा आपण जीवनात अपयश किंवा प्रिय व्यक्तीच्या विरहामुळे खचून जातो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले अस्तित्व केवळ शरीरापुरते मर्यादित नाही. आपली आंतरिक शक्ती कायम असते. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता, आपल्यातील क्षमता ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा मोह दूर करण्यासाठी त्याला आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे एक अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे प्रभावशाली, ज्ञानी किंवा अधिकारसंपन्न लोक असतात, त्यांच्या कृतीकडे सामान्य जनता एक आदर्श म्हणून पाहते. जर श्रेष्ठ व्यक्तीने कर्माचा त्याग केला किंवा चुकीचे आचरण केले, तर समाज भरकटू शकतो. म्हणून, लोकसंग्रहासाठी (समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी) ज्ञानी पुरुषाने स्वतः निष्काम भावनेने कर्म करून एक आदर्श घालून दिला पाहिजे. श्रेष्ठ पुरुषाचे वागणे हेच जगासाठी शास्त्र किंवा प्रमाण ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठे लोक किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्त पाळत असतील, तर मुले आपोआपच त्यांचे अनुकरण करून शिस्तप्रिय बनतात. उदाहरणार्थ, जर वडिलांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मूलही तेच शिकते. आपल्या कृतीतून आदर्श निर्माण करणे हाच या ओवीचा संदेश आहे.

ज्ञानी पुरुषाने समाजाला दिशा देण्यासाठी कर्म का करावे, याचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.