🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्यांनी आत्मस्वरूपाचा अनुभव घेतला आहे, त्यांना बाह्य विषयांची ओढ उरत नाही. ते स्वतःच्याच ठायी इतके तल्लीन होतात की त्यांना बाह्य जगाचा विसर पडतो. अशा प्रकारे द्वैत संपून ते स्वतःच स्वतःचे सुख बनतात. ही अवस्था म्हणजे केवळ शब्दांनी वर्णन करण्यापलीकडचा परमानंद आहे, जिथे भक्त आणि भगवंत किंवा ज्ञाता आणि ज्ञेय असा भेद उरत नाही.

जेव्हा आपण एखादे काम पूर्ण एकाग्रतेने करतो, तेव्हा आपल्याला आजूबाजूच्या गोंधळाचा त्रास होत नाही. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा आवडीचा विषय वाचतो, तेव्हा तो त्यात इतका रंगून जातो की त्याला वेळेचे भान राहत नाही आणि त्याला त्या अभ्यासातून आनंद मिळतो.

आत्मसुखाचा अनुभव घेणाऱ्या महात्म्याच्या स्थितीचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की आत्मा हा 'नित्य' म्हणजे काळाच्या पलीकडे असलेला आहे. तो 'सर्वगत' आहे, म्हणजे तो सर्व चराचर सृष्टीत व्यापून उरला आहे. तो 'शाश्वत' आणि 'अचल' आहे, म्हणजे त्यात कोणताही बदल किंवा हालचाल होत नाही. तो 'सनातन' आहे, म्हणजे त्याला सुरुवात किंवा शेवट नाही. अर्जुनाला उपदेश करताना ते सांगतात की या सत्याबद्दल मनात कोणतीही शंका (निभ्रांत) ठेवू नकोस. हे आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यावर मृत्यूचे भय उरत नाही.

जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा एखाद्या गोष्टीच्या विनाशाची भीती वाटते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले खरे स्वरूप (आत्मा) अविनाशी आहे. उदाहरण: परीक्षेचा निकाल खराब लागला तरी खचून न जाता, स्वतःच्या आंतरिक शक्तीवर विश्वास ठेवून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि त्याचे गुणधर्म समजावून सांगत आहेत जेणेकरून त्याचा मोह दूर व्हावा.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या अलिप्ततेचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखाद्या भिंतीवर किंवा कापडावर चित्रकार विविध हालचाली करणारी चित्रे काढतो, ती चित्रे पाहताना क्रियाशील वाटतात, परंतु प्रत्यक्षात ती हालचाल करत नाहीत किंवा त्यांना त्या क्रियेचा अभिमान नसतो. त्याचप्रमाणे, आत्मज्ञानी पुरुष प्रकृतीच्या प्रेरणेने सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या बुद्धीला 'मी हा कर्ता आहे' असा स्पर्शही होत नाही. त्याचे शरीर जगाच्या व्यवहारात गुंतलेले दिसले तरी त्याचे अंतःकरण कर्माच्या बंधनापासून पूर्णपणे मुक्त असते.

दैनंदिन जीवनात एखादे मोठे काम पूर्ण झाल्यावर 'हे मीच केले' असा अहंकार न बाळगता, 'हे ईश्वरी इच्छेने झाले' अशी भावना ठेवल्यास मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना स्वतःच्या नावाचा मोठेपणा न शोधणे.

ज्ञानी पुरुष कर्माचा कर्तेपणा न स्वीकारता कर्मे कशी करतो, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज देत आहेत.