🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, वरवर पाहता संन्यास मार्ग (ज्यात कर्माचा त्याग दिसतो) आणि कर्मयोग मार्ग (ज्यात ईश्वरासाठी कर्म केले जाते) हे भिन्न वाटू शकतात. परंतु, या दोन्ही मार्गांचे अंतिम फळ म्हणजे मोक्षप्राप्ती हे एकच आहे. जो मनुष्य या दोन्ही मार्गांतील आंतरिक एकता ओळखतो, त्यालाच सत्याचे यथार्थ ज्ञान झाले आहे. ज्ञानेश्वर माऊलींच्या मते, दृष्टीमध्ये भेद न ठेवता या दोन्ही मार्गांना एकाच ध्येयाकडे नेणारे मार्ग म्हणून पाहणे हीच खरी तत्त्वदृष्टी आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण एखादे काम करताना ते केवळ स्वार्थासाठी न करता, समाजहित किंवा ईश्वराची सेवा म्हणून केले, तर ते कामच भक्ती बनते. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी अभ्यास न करता, ज्ञान मिळवण्यासाठी आणि समाजाची सेवा करण्यासाठी अभ्यास केला, तर तो त्याचा 'योग' ठरतो.

संन्यास आणि कर्मयोग या दोन मार्गांमधील मूलभूत ऐक्य ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या ज्ञानाची व्याप्ती स्पष्ट करतात. कस्तुरीचा कण आकाराने कितीही लहान असला, तरी त्याच्या प्रत्येक अंशात सुगंध भरलेला असतो. तो सुगंध कणापासून वेगळा करता येत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याला आत्मबोध झाला आहे, त्याच्या बुद्धीचा किंवा मनाचा कोणताही कोपरा अज्ञानाने व्यापलेला नसतो. त्याचे संपूर्ण अस्तित्व, विचार आणि भावना केवळ शुद्ध ज्ञानाने (बोध) ओतप्रोत भरलेली असतात. त्याच्या जगण्यातून केवळ चैतन्याचाच सुगंध दरवळतो.

आपल्या अंगी असलेले चांगले गुण हे केवळ दाखवण्यापुरते नसावेत, तर ते आपल्या स्वभावाचा अविभाज्य भाग असावेत. उदाहरणार्थ, जर आपण प्रामाणिक असू, तर तो प्रामाणिकपणा आपल्या प्रत्येक छोट्या कृतीत कस्तुरीच्या सुगंधासारखा दिसला पाहिजे.

स्थितप्रज्ञाचे लक्षण सांगताना, त्याचे ज्ञान त्याच्या अंतःकरणात कसे भिनलेले असते, हे स्पष्ट करण्यासाठी माउली कस्तुरीचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य शरीर आणि इंद्रियांनी कर्मे करत असतानाही, 'मी कर्ता नाही' या आत्मज्ञानामुळे कर्माच्या फळापासून अलिप्त राहतो (कर्मात अकर्म पाहणे), आणि जो मनुष्य बाह्यतः कर्म सोडून बसला असला तरी मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो (अकर्मात कर्म पाहणे), या दोघांमधील फरक जो ओळखतो तोच खरा ज्ञानी आहे. असा पुरुष सर्व कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरण: घरातील कामे करताना ती केवळ जबाबदारी म्हणून न करता, ती ईश्वराची सेवा आहे या भावनेने केल्यास कर्माचा ताण येत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील गुपित समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.