🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) मानसिक अवस्थेचे अत्यंत सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कोणत्याही मनुष्याला 'मी आहे' हे लक्षात ठेवण्यासाठी वेगळा प्रयत्न करावा लागत नाही किंवा तो स्वतःच्या अस्तित्वाला कधीही विसरत नाही, ती जाणीव नैसर्गिक असते; अगदी त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुषाचे मन सहजपणे आणि अखंडपणे आत्मस्वरूपात विलीन झालेले असते. त्याला आत्मचिंतनासाठी वेगळा प्रयास करावा लागत नाही, तर ती त्याची स्वाभाविक स्थिती बनलेली असते.

दैनंदिन जीवनात आपण जेव्हा एखादे काम पूर्ण एकाग्रतेने करतो, तेव्हा आपण त्या कामाशी एकरूप होतो. उदाहरणार्थ, एखादा चित्रकार जेव्हा चित्र काढतो, तेव्हा तो स्वतःला विसरून चित्रात मग्न होतो. हीच एकाग्रता आपण आपल्या ध्येयाप्रती ठेवली पाहिजे.

स्थितप्रज्ञाच्या मनाच्या नैसर्गिक स्थिरतेचे वर्णन.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, सांख्य (संन्यास) आणि कर्मयोग हे दोन भिन्न मार्ग नसून एकाच सत्याचे दोन पैलू आहेत. ज्याप्रमाणे एकाच शरीराचे दोन हात असतात, तसेच हे दोन मार्ग आहेत. अज्ञानी लोक, ज्यांना आत्मस्वरूपाचे ज्ञान नाही, त्यांना बाह्य कृतींवरून हे मार्ग वेगळे वाटतात. परंतु ज्ञानी पुरुषाला हे उमजते की कर्माचा त्याग करणे आणि फलाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे, या दोन्ही गोष्टींचे फळ एकच आहे - ते म्हणजे मोक्ष.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, 'मी हे काम फळासाठी करत नाही तर माझे कर्तव्य म्हणून करत आहे' ही भावना ठेवणे म्हणजे योग आणि संन्यास यांचा संगम होय. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची अति चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील अद्वैत (एकता) स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला क्षात्रधर्माची आणि लौकिक प्रतिष्ठेची जाणीव करून देत आहेत. ते म्हणतात की, हे अर्जुना, आजवर भीष्म, द्रोण यांसारख्या महारथींनी तुझा पराक्रम पाहून तुला अत्यंत आदराचे स्थान दिले आहे. पण जर तू आता युद्धाचा त्याग करून पळालास, तर त्यांना वाटेल की तू भीतीपोटी पळ काढला आहेस. ज्यांच्या नजरेत तू महान होतास, त्यांच्याच नजरेत तू अत्यंत क्षुद्र आणि हलका ठरशील. ज्ञानी माणसासाठी मानहानी ही मरणापेक्षाही कठीण असते.

आपल्या जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढल्यास समाजात आपली प्रतिष्ठा कमी होते. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण प्रसंगी आपल्या टीमला सोडून जाणे हे आपल्या प्रतिमेला कायमचा तडा देऊ शकते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की युद्धाचा त्याग केल्यामुळे त्याची थोर योद्ध्यांमध्ये असलेली प्रतिष्ठा कशी नष्ट होईल.