🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसुखाच्या किंवा समाधीच्या अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा एखादा साधक ध्यानाच्या अशा शिखरावर पोहोचतो जिथे त्याच्या मनात कोणतेही नवीन संकल्प किंवा इच्छा निर्माण होत नाहीत (संकल्पु न रिघे घरा), आणि जिथे बुद्धीचे तर्क-वितर्कही थांबतात (न पाविजे विचारा), तेव्हा त्याला आपल्या अंतर्यामी असलेल्या परमानंदाचा अनुभव येतो. हा आनंद बाह्य विषयांवर अवलंबून नसून तो स्वतःच्या स्वरूपाचा (निजसुखाचा) असतो. हा गाभारा म्हणजे आत्मसाक्षात्काराची ती स्थिती जिथे केवळ शांती आणि अखंड आनंद उरतो.

दैनंदिन जीवनात खूप तणाव असताना, काही वेळ शांत बसून श्वासावर लक्ष केंद्रित केल्यास मनातील विचारांची गर्दी कमी होते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी किंवा महत्त्वाच्या कामाच्या वेळी भीती वाटल्यास, डोळे मिटून मन शांत केल्यावर आपल्याला आतून एक प्रकारचा आत्मविश्वास आणि शांतता मिळते, तोच या सुखाचा छोटा अंश होय.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे मनाच्या पूर्ण स्थिरतेनंतर प्राप्त होणाऱ्या आत्मसुखाच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मोक्षप्राप्तीसाठी कर्म सोडून संन्यास घेणे किंवा केवळ फळाच्या आशेने कर्मकांडात गुंतून राहणे हे दोन्ही मार्ग चुकीचे आहेत. खरा मार्ग म्हणजे फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले विहित कर्तव्य पार पाडणे. कर्माचा त्याग करणे देहधारी माणसाला शक्य नाही आणि केवळ बाह्य कर्मकांडाने आत्मज्ञान मिळत नाही, म्हणून या दोन्ही टोकाच्या भूमिका टाळल्या पाहिजेत.

दैनंदिन जीवनात, आपण आपले काम कंटाळून सोडू नये किंवा फक्त पैशाच्या हव्यासापोटी करू नये, तर ते आपली जबाबदारी समजून आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा करू नये आणि केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी वाचावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे स्वरूप समजावून सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्मत्याग आणि कर्मकांड यातील सुवर्णमध्य स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत सोपे पण सखोल विवेचन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या जीवनात जे कर्म शास्त्रशुद्ध (विहित) आहे आणि जे परिस्थितीनुसार समोर आले आहे, ते टाळू नये. महत्त्वाचे म्हणजे, ते कर्म करताना 'मी करतोय' हा अहंकार आणि 'मला काय मिळेल' ही फळाची आसक्ती (संग) पूर्णपणे सोडून द्यावी. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर आत्मोन्नतीकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना, 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या विचारात वेळ घालवण्यापेक्षा, 'अभ्यास करणे हे माझे सध्याचे कर्तव्य आहे' या भावनेने मन लावून वाचणे म्हणजे आसक्ती सोडून कर्म करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्म कसे करावे हे समजावून सांगत आहेत, त्यावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी मांडतात.