🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. जो पुरुष कर्माच्या फळाची अभिलाषा (आमिष) पूर्णपणे त्यागून आत्मस्वरूपाच्या आनंदाने नित्य तृप्त असतो, त्याला बाह्य जगातील कोणत्याही आधाराची किंवा आश्रयाची गरज उरत नाही. असा ज्ञानी पुरुष जरी शरीराने आणि इंद्रियांनी लौकिक कर्मे करताना दिसला, तरी त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो. त्यामुळे त्याची सर्व कर्मे अकर्मासारखी होतात आणि तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगाराची किंवा यशाची चिंता न करता, ते काम आनंदाने आणि निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाचा ताण न घेता केवळ ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करावा.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेला पुरुष फळाची आशा न धरता कर्मे कशी करतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला विवेकाचा मार्ग दाखवत आहेत. ते म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व समजून घेतल्यावर शोक उरत नाही. तू तुझ्या मनाला या मोहात आणि दुःखात अडकू देऊ नकोस. जेव्हा तू स्वतःच्या अंतरात्म्याचा विचार करशील, तेव्हा तुला समजेल की ज्यांच्या मृत्यूसाठी तू रडत आहेस, ते आत्मा रूपाने कधीच मरत नाहीत. हा आत्मविचारच तुला दुःखातून मुक्त करेल.

जेव्हा आपण एखाद्या संकटात किंवा दुःखात असतो, तेव्हा भावनेच्या भरात वाहून न जाता शांतपणे स्वतःच्या मनाशी संवाद साधला पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आल्यावर रडत न बसता, 'मी कुठे कमी पडलो?' असा स्वतःशीच विचार करणे म्हणजे विवेकाचा वापर करणे होय.

आत्मा अमर आहे हे सांगून झाल्यावर, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला शोक सोडून आत्मचिंतन करण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाची प्रक्रिया स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्याच्या बुद्धीवर अज्ञानाचे आवरण असते आणि मनात विविध शंकांचे जाळे असते, तोपर्यंत त्याला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची ओळख पटत नाही. परंतु, जेव्हा गुरूंच्या मार्गदर्शनाने किंवा साधनेने अज्ञान नाहीसे होते आणि संशयाची सर्व बंधने तुटून पडतात, तेव्हा साधक कोणत्याही अडथळ्याशिवाय सरळ आपल्या आत्मस्वरूपात विलीन होतो. हे आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी संशयाचा त्याग करणे हाच मुख्य मार्ग आहे.

जीवनात कोणतेही मोठे ध्येय गाठताना मनात शंका न ठेवता पूर्ण विश्वासाने पाऊल उचलले पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या नवीन व्यवसायात किंवा अभ्यासात 'मला हे जमेल का?' असा संशय न धरता पूर्ण निष्ठेने काम केल्यास यश निश्चित मिळते.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाच्या तलवारीने संशयाचा नाश करण्याच्या महत्त्वावर भर देत आहेत.