🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सृष्टीच्या चक्राचे आणि पुनर्जन्माचे अत्यंत सुंदर विवेचन करतात. ते म्हणतात की, या जगात ज्याचा जन्म झाला आहे, त्याचा मृत्यू अटळ आहे आणि ज्याचा मृत्यू झाला आहे, तो पुन्हा कोणत्या ना कोणत्या रूपात जन्माला येतोच. हे जन्म-मृत्यूचे चक्र विहिरीवरील रहाटगाडग्याप्रमाणे (घटिकायंत्र) आहे. ज्याप्रमाणे रहाटाची गाडगी एकदा खाली जातात, भरतात आणि पुन्हा वर येतात, तसेच जीवाचे आहे. हा निसर्गाचा शाश्वत नियम आहे, त्यामुळे मृत्यूचे दुःख करणे व्यर्थ आहे.

जीवनातील चढ-उतार किंवा संकटाच्या वेळी खचून न जाता हे समजून घेणे की परिस्थिती नेहमी बदलत असते. उदाहरण: जर परीक्षेत अपयश आले, तर निराश न होता पुन्हा प्रयत्न करणे, कारण अपयशानंतर यशाचे चक्र नक्कीच येते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजावून सांगत असताना, माउली जन्म-मृत्यूच्या चक्राचे उदाहरण देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या अलिप्ततेचे सुंदर वर्णन करतात. ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, असा पुरुष जगाच्या दृष्टीने कर्मे करताना दिसला तरी, त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो. त्यामुळे कर्माचे फळ किंवा कर्माचा दोष (विटाळ) त्याला स्पर्श करू शकत नाही. माउलींनी येथे सूर्याचे उदाहरण दिले आहे. सूर्य तळ्यात किंवा नदीत प्रतिबिंबित होतो, पण पाणी सूर्याला ओले करू शकत नाही. उलट, सूर्यच त्या पाण्याला प्रकाशित करतो. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व व्यवहार करतो, पण तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही, कारण त्याचे अस्तित्व कर्माच्या पलीकडे असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, आपले कर्तव्य पार पाडावे. जसे की, एखाद्याला मदत केल्यावर त्या बदल्यात कौतुकाची अपेक्षा न ठेवणे, म्हणजे कर्माच्या विटाळापासून दूर राहणे होय.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत की आत्मज्ञानी पुरुष कर्माच्या फळापासून आणि दोषांपासून कसा मुक्त राहतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, माणसाने कर्माचा कंटाळा न करता किंवा ते ओझे न मानता, आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजे शास्त्रशुद्ध आणि योग्य कर्म प्रेमाने (सप्रेम) केले पाहिजे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य निष्ठेने आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर उलट आपल्याला 'परम पुरुषार्थ' म्हणजेच मोक्षाप्रत घेऊन जाते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्म कौशल्याने करणे हाच खरा मार्ग आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या आवडीने केल्यास त्यांना यश आणि समाधान दोन्ही मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा योग्य कर्म करणे कसे श्रेष्ठ आहे, याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.