🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्म करणे थांबवणे म्हणजे कर्मत्याग नव्हे. तर, कर्म करत असतानाच त्यातील 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि फळाची आशा सोडून देणे, यालाच 'कर्माच्या आधारे कर्म सोडणे' म्हणतात. ही एक विशेष युक्ती किंवा कला आहे, ज्याद्वारे माणूस संसारात राहूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही. कर्माचा उपयोग करूनच कर्माच्या पलीकडे जाण्याची ही पद्धत श्रीकृष्णाने अर्जुनाला समजावून सांगितली आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच केले' असा गर्व न बाळगता ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती केवळ कर्तव्य म्हणून आनंदाने करावीत, त्या बदल्यात कोणाकडून कौतुकाची अपेक्षा ठेवू नये.

भगवान श्रीकृष्णांच्या उपदेशाचा आधार घेत, कर्म करूनही त्याच्या बंधनातून कसे मुक्त व्हावे, याचे गुपित ज्ञानेश्वर महाराज येथे उलगडून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आध्यात्मिक प्रगतीचा क्रम स्पष्ट करतात. साधकाच्या अंतःकरणातील दोष आणि वासना निघून गेल्या की 'चित्तशुद्धी' प्राप्त होते. शुद्ध चित्त हे आरशासारखे असते, ज्यात सत्याचे प्रतिबिंब स्पष्ट दिसते. अशा स्थितीत बुद्धी चंचल न राहता स्थिर होते. ही स्थिर बुद्धीच मनुष्याला आत्मसाक्षात्कारापर्यंत पोहोचवते. हे सर्व प्रयत्नपूर्वक करण्यापेक्षा सहजतेने (नैसर्गिकरित्या) घडते, कारण शुद्धता हेच आत्म्याचे मूळ स्वरूप आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही मोठे ध्येय गाठण्यासाठी आधी मन शांत आणि विचारांनी शुद्ध ठेवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी जर मन भीतीपासून मुक्त (शुद्ध) असेल, तर बुद्धी स्थिर राहते आणि कठीण प्रश्नांची उत्तरेही सहज सुचतात.

निःस्वार्थ कर्माने ज्याचे चित्त शुद्ध झाले आहे, अशा साधकाची अवस्था ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत सिद्धांताचे मर्म सांगतात. जेव्हा एखादा साधक परब्रह्माचा अनुभव घेतो, तेव्हा तो स्वतःच ब्रह्मरूप होतो. जसा मिठाचा खडा समुद्रात गेल्यावर समुद्रच होतो, तसाच भक्त देवाशी एकरूप होतो. या स्थितीत 'मी' आणि 'तू' हा भेद संपतो. साध्य आणि साधक यांच्यातील अंतर मिटून जाणे म्हणजेच खरे ऐक्य होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कलेत किंवा कामात इतके मग्न होतो की आपल्याला स्वतःचा विसर पडतो, तेव्हा आपण त्या कामाशी एकरूप होतो. उदाहरणार्थ, गाणे गाताना गायक जेव्हा गाणेच बनतो, तेव्हाच खरी कला सादर होते.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे साधकाच्या अंतिम स्थितीचे, म्हणजेच अद्वैताचे वर्णन करत आहेत.