🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला स्वधर्माचे महत्त्व पटवून देत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म (स्वधर्म) कधीही टाळू नये. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि जे आपल्या कर्तव्याचा भाग आहे, तेच कर्म मनाचा संयम राखून करावे. फळाची आशा न धरता केवळ कर्तव्य भावनेने केलेले कर्म हेच बंधनातून मुक्त करते. मनाचा समतोल राखणे आणि विहित कर्माचे पालन करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात. अभ्यास करणे हे तुमचे 'उचित कर्म' आहे. परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता किंवा आळस न करता, केवळ आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

भगवान श्रीकृष्णाने अर्जुनाला दिलेल्या उपदेशाचा विस्तार करताना ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्म करण्याच्या आवश्यकतेवर भर देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे अलिप्तपण स्पष्ट करतात. ज्याचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, असा पुरुष इंद्रियांच्या द्वारे विषयांचा उपभोग घेतो, पण त्याला त्या विषयांची बाधा होत नाही. तो संसारात राहूनही संसारापासून अलिप्त असतो. ज्याप्रमाणे पाण्यात राहणारे मासे किंवा इतर जलचर प्राणी पाण्यात सतत वावरत असूनही त्यांचे शरीर पाण्याने भिजत नाही, अगदी त्याचप्रमाणे स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांच्या सानिध्यात असूनही त्यांच्या मोहात किंवा विकारात पडत नाही. त्याचे अंतःकरण सदैव शुद्ध आणि शांत राहते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक सुखसोयींचा वापर करतो, पण त्या गोष्टींचे व्यसन लागू न देणे म्हणजे अलिप्तता. उदाहरणार्थ, मोबाईल वापरताना तो कामापुरता वापरावा, त्यात तासनतास गुंतून स्वतःचे मानसिक स्वास्थ्य बिघडू देऊ नये.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना माऊली तो विषयांमध्ये राहूनही कसा अलिप्त असतो हे स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या ज्ञानेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त केले आहे, तोच ज्ञानी होय. 'पांगु' म्हणजे परावलंबित्व किंवा लाचारी. जोपर्यंत मनुष्य इंद्रियांच्या आहारी जातो, तोपर्यंत तो त्यांचा गुलाम असतो. जेव्हा हा गुलामगिरीचा पाश तुटतो आणि इंद्रिये पूर्णपणे ताब्यात येतात, तेव्हाच त्या व्यक्तीची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण रागाच्या भरात चुकीचे शब्द न बोलता स्वतःवर संयम ठेवतो, तेव्हा आपण या ओवीतील 'इंद्रिय निग्रह' तत्त्वाचा वापर करत असतो. उदाहरणार्थ, सोशल मीडियाच्या मोहात न पडता अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.