🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मोह किंवा भीतीपोटी आपल्या विहित कर्माचा त्याग करणे चुकीचे आहे. 'झकविजे' म्हणजे भ्रमिष्ट होणे किंवा गोंधळणे. अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी गोंधळला होता, त्याला वाटत होते की युद्ध करणे पाप आहे. परंतु माऊली सांगतात की, स्वधर्माप्रमाणे आलेले कर्म हे ईश्वरी आज्ञा मानून पार पाडले पाहिजे. कर्माचा त्याग केल्याने नव्हे, तर फळाची आशा सोडून कर्म केल्यानेच मनुष्याची प्रगती होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादे काम कठीण वाटते, तेव्हा ते सोडून न देता पूर्ण करणे हेच आपले कर्तव्य आहे. उदाहरण: अभ्यासाचा कंटाळा आला तरी विद्यार्थ्यांनी आपले ध्येय गाठण्यासाठी नियमित अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मोह सोडून युद्धाचे (कर्तव्याचे) पालन करण्यास सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या व्यक्तीने आपल्या कर्मांमागील 'मी करतो' हा अहंकार (संकल्प) आणि त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फळाची अपेक्षा पूर्णपणे सोडून दिली आहे, त्याची कर्मे त्याला कधीही बंधनात टाकत नाहीत. अशा व्यक्तीची सर्व कर्मे ज्ञानाच्या अग्नीमध्ये शुद्ध झालेली असतात. जेव्हा कर्मातून स्वार्थ निघून जातो, तेव्हा ते कर्म अकर्मासारखे होते, म्हणजेच ते माणसाला जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवत नाही.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना केवळ 'मला पहिला नंबर हवा आहे' या फळाच्या आशेने न करता, 'मला ज्ञान मिळवायचे आहे' या निस्वार्थ भावनेने अभ्यास करावा. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना त्या बदल्यात त्यानेही आपल्याला मदत करावी ही अपेक्षा न ठेवणे.

ज्ञानेश्वर महाराज अशा व्यक्तीचे वर्णन करत आहेत ज्याचे कर्म संकल्पाच्या आणि फळाच्या आशेच्या पलीकडे गेले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'अकर्मा'ची स्थिती स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे एखादा कुशल कारागीर हत्याराचा वापर करूनच लोखंड कापतो किंवा लाकूड तासतो, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष कर्माचा त्याग न करता, ते कर्म ईश्वरार्पण बुद्धीने आणि फळाची आशा सोडून करतो. अशा प्रकारे कर्म करूनही तो कर्माच्या परिणामांपासून मुक्त राहतो. जेव्हा कर्मातील 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नष्ट होतो, तेव्हा ते कर्म बंधनकारक ठरत नाही, तर ते मोक्षाला कारणीभूत ठरते. हे सर्व त्या ज्ञानी पुरुषाच्या बाबतीत अत्यंत नैसर्गिकरीत्या (स्वभावतः) घडते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते काम आपले कर्तव्य समजून केल्यास आपल्याला मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ गुणांच्या मागे न लागता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केल्यास त्यांना अभ्यासाचे ओझे वाटत नाही आणि ते सहजपणे यशस्वी होतात.

ज्ञानी पुरुष कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त कसा राहतो आणि कर्माचा उपयोग करूनच कर्माचे बंधन कसे तोडतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.