🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून इंद्रियविषयांच्या आसक्तीतील भयंकर धोका स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा शिकारी मासा किंवा काळ (मृत्यू) जलचराचा सतत पाठलाग करतो आणि एकदा पकडल्यावर त्याची मिठी सुटत नाही, अगदी तसेच मानवी इंद्रियांना आकर्षित करणाऱ्या विषयांच्या (उदा. शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मुळाशी विनाश किंवा मृत्यू दडलेला असतो. विषयांचे सेवन वरवर सुखावह वाटले तरी ते मनुष्याला अधोगतीकडे आणि अंतिमतः विनाशाकडे घेऊन जाते. स्थितप्रज्ञ होण्यासाठी या विषयांच्या मोहजालातून बाहेर पडणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा तात्पुरत्या सुखासाठी चुकीच्या सवयी लावतो (उदा. अति खाणे किंवा व्यसन). हे सुख सुरुवातीला गोड वाटते, पण त्यातच भविष्यातील आजार किंवा 'मृत्यू' दडलेला असतो. हे ओळखून संयम ठेवणे म्हणजे या ओवीचा वापर करणे होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियविषयांच्या आसक्तीमुळे होणारा विनाश माऊली या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जो साधक बाह्य जगातील इंद्रियसुखांचा (विषयांचा) मोह सोडून देतो आणि संशयरहित होऊन आपल्या अंतःकरणात आत्मस्वरूपाशी एकरूप होतो, तोच खरा योगी. बाह्य विषयांचे आकर्षण हे मनाला विचलित करते. जेव्हा मन आत वळते, तेव्हा त्याला शाश्वत आनंदाची प्राप्ती होते. ही अवस्था प्राप्त करण्यासाठी वैराग्य आणि दृढ निश्चय आवश्यक आहे. आत्मरूपी तन्मय होणे म्हणजे स्वतःच्या मूळ स्वरूपाचा शोध घेणे होय.

दैनंदिन जीवनात, आपण मोबाईल किंवा टीव्ही सारख्या बाह्य गोष्टींमध्ये जास्त वेळ घालवण्याऐवजी, थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण केले पाहिजे. उदाहरण: अभ्यासाला बसताना फोन बाजूला ठेवून एकाग्र होणे.

इंद्रियविषयांचा त्याग करून आत्मस्वरूपात मग्न होणाऱ्या योग्याचे वर्णन येथे केले आहे.

संजयाने धृतराष्ट्राला सांगितले की, अर्जुनाची व्याकुळता पाहून श्रीकृष्णाच्या मनात करुणेचा उदय झाला. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यातील ढग पाण्याने भरलेले असतात आणि ते पृथ्वीवर वर्षाव करण्यासाठी आतुर असतात, त्याचप्रमाणे श्रीकृष्ण अर्जुनावर आपल्या ज्ञानाचा आणि प्रेमाचा वर्षाव करण्यासाठी सज्ज झाले होते. हे श्रीकृष्णाच्या भक्तवत्सल स्वरूपाचे दर्शन आहे. अर्जुनाचे दुःख पाहून देवाला राग आला नाही, तर उलट त्याच्याबद्दल अधिक प्रेम वाटले.

जेव्हा आपला एखादा मित्र किंवा नातेवाईक संकटात असतो, तेव्हा आपण त्याच्यावर रागावण्याऐवजी प्रेमाने आणि सहानुभूतीने त्याला मदत केली पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर मुलाला ओरडण्याऐवजी पालकांनी त्याला प्रेमाने समजावून सांगणे.

अर्जुनाचा शोक पाहून श्रीकृष्णाच्या मनात निर्माण झालेली दया संजयाने धृतराष्ट्राला सांगितली आहे.