🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत समत्व बुद्धीचे (Equanimity) महत्त्व विशद करतात. जेव्हा साधकाला सर्व चराचर सृष्टीत एकाच परमात्म्याचे दर्शन घडते, तेव्हा त्याच्या मनात भेदाभेद उरत नाही. अशी 'साम्यबुद्धी' प्राप्त झालेली व्यक्ती जरी देहाने या जगात वावरत असली, तरी ती स्वरूपाने परब्रह्मच असते. त्यांच्यासाठी जन्म-मरणाचे फेरे संपलेले असतात कारण त्यांनी जिवंतपणीच मोक्ष अनुभवलेला असतो. हेच जीवन्मुक्त अवस्थेचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणाशीही भेदभाव न करता सर्वांशी प्रेमाने आणि समानतेने वागणे, हे या ओवीचे सार आहे. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी वरिष्ठ आणि कनिष्ठ असा भेदभाव न करता सर्वांच्या श्रमाचा सारखाच आदर करणे.

ज्यांनी समत्व बुद्धी प्राप्त केली आहे, त्यांच्या श्रेष्ठ स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, हे अर्जुना, तू मायेच्या किंवा मोहाच्या जाळ्यात अडकून स्वतःला फसवून घेऊ नकोस. युद्धाच्या परिणामांची किंवा स्वजनांच्या मृत्यूची जी चिंता तुला सतावत आहे, ती पूर्णपणे सोडून दे. क्षत्रिय म्हणून तुझे जे विहित कर्तव्य आहे, ते पार पाडण्यासाठी तू त्वरित युद्धाला सुरुवात कर. येथे 'अनंता' हा शब्द अर्जुनाला उद्देशून किंवा ईश्वरी संदर्भात वापरला आहे, जो मनाची स्थिरता दर्शवतो.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण कामात अडकतो आणि भीतीमुळे निर्णय घेऊ शकत नाही, तेव्हा फळाची चिंता न करता आपले कर्तव्य पार पाडावे. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी निकालाची भीती न बाळगता फक्त अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मानसिक गोंधळ दूर करून आणि फळाची चिंता सोडून युद्धाचे कर्तव्य पार पाडण्यासाठी प्रोत्साहित करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अंतःकरणाची शुद्धता स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात विलीन झाले आहे, त्याचे अंतःकरण 'निके' म्हणजे अत्यंत निर्मळ असते. अशा मनात ऐहिक विषयांची (काम, क्रोध, लोभ) सावलीही पडत नाही. ज्याप्रमाणे आरसा स्वच्छ असेल तरच त्यात स्पष्ट प्रतिबिंब दिसते, त्याप्रमाणे हे शुद्ध अंतःकरण कोणत्याही बाह्य प्रलोभनाने विटाळले जात नाही. विषयांचा स्पर्श तर दूरच, पण त्यांचे नावही तिथे टिकू शकत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आपले ध्येय निश्चित करतो, तेव्हा बाह्य प्रलोभने आपल्याला विचलित करू नयेत. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा निश्चय केला असेल, तर मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण त्याच्या मनात येऊ नये; हेच 'शुद्ध अंतःकरण' होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना त्याच्या अंतःकरणाच्या निर्मळतेचे वर्णन करत आहेत.