🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला मोहापासून सावध करत आहेत. अर्जुन आपल्या नातेवाईकांच्या प्रेमापोटी कर्तव्यापासून विचलित झाला होता. ज्ञानेश्वर म्हणतात की, हा मोह तुला सत्यापासून दूर नेत आहे, तुला फसवित आहे. ज्ञानी माणसाने अशा मोहाच्या आहारी जाऊन शोक करणे योग्य नाही. म्हणून सर्व दुःख बाजूला सारून, जे विहित कर्म (युद्ध/कर्तव्य) समोर उभे आहे, ते पार पाडणे हेच तुझे खरे कर्तव्य आहे.

जेव्हा आपण भावनेच्या भरात आपले कर्तव्य विसरतो, तेव्हा हे वचन आपल्याला योग्य मार्ग दाखवते. उदाहरणार्थ: एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या वेळी भीतीमुळे रडत न बसता, शोक सोडून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'उचित' कर्म करणे होय.

अर्जुन मोहामुळे युद्धापासून परावृत्त होत असताना, श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वरांच्या शब्दांत) त्याला शोक सोडून कर्तव्य बजावण्यास सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या पाचव्या अध्यायातील या १९ व्या ओवीत माउली अर्जुनाच्या मनातील द्वंद्व स्पष्ट करत आहेत. अर्जुन श्रीकृष्णाला विचारत आहे की, कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) आणि कर्मात राहून अनासक्त राहणे (योग) हे दोन्ही मार्ग एकच आहेत की भिन्न? ज्ञानेश्वर महाराज येथे विषयाची मांडणी करताना सांगतात की, वरवर पाहता हे दोन मार्ग वेगळे वाटले तरी त्यांचे अंतिम ध्येय एकच आहे. या ओवीद्वारे ते अर्जुनाला सखोल आध्यात्मिक चर्चेसाठी तयार करत आहेत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला दोन भिन्न मार्ग दिसतात, तेव्हा गोंधळून न जाता हे लक्षात घ्यावे की ध्येय एकच असेल तर पद्धती भिन्न असू शकतात. उदाहरणार्थ, एखादे काम पूर्ण करण्यासाठी दोन कर्मचारी वेगवेगळ्या पद्धती वापरू शकतात, पण दोघांचे उद्दिष्ट कंपनीचा फायदा हेच असते.

अर्जुन संन्यास आणि कर्मयोग यांतील श्रेष्ठ मार्ग कोणता, याबद्दल श्रीकृष्णाला प्रश्न विचारत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माच्या पालनाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या प्रकृतीला आणि शास्त्राला अनुसरून जे कर्तव्य (स्वधर्म) प्राप्त झाले आहे, त्याचेच पालन करावे. जेव्हा आपण आपले विहित कर्तव्य करतो, तेव्हा ते ओझे वाटत नाही. ज्याप्रमाणे एखादा प्रशस्त आणि अडथळे नसलेला रस्ता प्रवाशाला थकवा जाणवू देत नाही आणि तो सहजपणे ध्येयापर्यंत पोहोचतो, त्याचप्रमाणे स्वधर्माचे आचरण केल्याने मनुष्याची आध्यात्मिक प्रगती विनासायास होते. परधर्माचे किंवा दुसऱ्याच्या कर्तव्याचे अनुकरण करणे हे कठीण आणि त्रासदायक ठरू शकते.

दैनंदिन जीवनात, प्रत्येकाने आपली जबाबदारी ओळखून काम करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्याने प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हा त्याचा स्वधर्म आहे. दुसऱ्याची नक्कल करण्यापेक्षा स्वतःच्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित केल्यास कामाचा ताण येत नाही.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्वधर्माचे पालन करणे कसे सुखकर आणि श्रेयस्कर आहे, हे समजावून सांगत आहेत.