←
शनिवार, 24 मे 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 91

म्हणोनि अर्जुना तूं पाहीं । या बुद्धीचा विटाळु नाही । जेथ निवृत्तीवांचूनि काही । आरुढेंना ॥

"Therefore, Arjuna, see that this intellect is free from any defilement; nothing but detachment finds a place here."

म्हणोनि Conjunction
mhanoni
म्हणून
therefore
बुद्धीचा Noun
buddhicha
बुद्धीचा
of the intellect
विटाळु Noun
vitalu
अशुद्धता किंवा दोष
impurity or defilement
निवृत्तीवांचूनि Adverb
nivrittivanchuni
निवृत्तीशिवाय किंवा शांतीशिवाय
without detachment or peace
आरुढेंना Verb
arudhena
स्थिर होत नाही किंवा चढत नाही
does not ascend or stay

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू नीट लक्षात घे की, या बुद्धीला कोणताही दोष किंवा अशुद्धता स्पर्श करू शकत नाही. या बुद्धीमध्ये निवृत्तीशिवाय (शांतीशिवाय) दुसरे काहीही टिकत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या बुद्धीचा आश्रय घेऊन योगी पुरुष आत्मस्वरूपाचा अनुभव घेतात, ती बुद्धी अत्यंत शुद्ध असते. संसारातील द्वंद्व, मोह किंवा वासना यांचा मळ तिला लागत नाही. ज्याप्रमाणे अग्नीला घाण लागत नाही, त्याप्रमाणे या आत्मनिष्ठ बुद्धीला कर्माचा किंवा फळाचा विटाळ होत नाही. येथे केवळ 'निवृत्ती' म्हणजे सर्व कर्मांच्या फळांचा त्याग आणि आत्मिक शांतीच वास करते. ही बुद्धी संसाराच्या प्रपंचापासून अलिप्त असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण गोंधळलेले असतो, तेव्हा आपली बुद्धी स्थिर ठेवण्याचा प्रयत्न करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तरी मन विचलित न होऊ देता शांतपणे पुढचा विचार करणे म्हणजे बुद्धीचा विटाळ टाळणे होय.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मनिष्ठ बुद्धीचे पावित्र्य आणि तिची स्थिरता समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 100

जेथ अर्जुना हें संन्यासी । आणि योगी म्हणती ज्यांसी । ते एकचि पैं मानसीं । विचारीं तूं ॥ १०० ॥

"Therefore, Arjuna, those who are called Sanyasis and those who are called Yogis, consider them as one in your mind."

संन्यासी Noun
Sanyasi
ज्याने कर्माचा त्याग केला आहे असा
Renunciant
योगी Noun
Yogi
जो कर्मयोगाचे आचरण करतो
Practitioner of Yoga
एकचि Adjective
Ekachi
एकच / अभिन्न
One and the same
मानसीं Noun
Manasi
मनामध्ये
In the mind
विचारीं Verb
Vichari
विचार कर / समजून घे
Contemplate / Consider

💡 अर्थ

अर्जुना, ज्यांना संन्यासी म्हणतात आणि ज्यांना योगी म्हणतात, ते दोन्ही प्रत्यक्षात एकच आहेत, हे तू आपल्या मनात पक्के समजून घे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास (सांख्य मार्ग) आणि कर्मयोग हे दोन भिन्न मार्ग वाटत असले तरी त्यांचे अंतिम ध्येय एकच आहे. संन्यासी हा ज्ञानाने कर्माचा त्याग करतो, तर योगी हा फळाची आशा सोडून ईश्वरासाठी कर्म करतो. दोघांनाही मिळणारी शांती आणि आत्मसाक्षात्कार सारखाच असतो. म्हणून बुद्धीने त्यांच्यात भेदभाव करू नकोस, कारण ते तत्त्वतः एकच आहेत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण कोणतेही काम करताना ते निस्वार्थ भावनेने केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी अभ्यासाचा त्याग करून ज्ञान मिळवतो किंवा एखादा विद्यार्थी मनापासून अभ्यास करून ज्ञान मिळवतो, दोघांचेही ध्येय 'ज्ञान' हेच असते. कामाचे स्वरूप बदलले तरी उद्दिष्ट एकच असावे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की संन्यास मार्ग आणि कर्मयोग मार्ग हे दोन्ही एकाच ध्येयाकडे नेणारे आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 227

म्हणोनि कर्माचिया स्थिती । कर्माकर्मे न बाधती । जेथ अर्जुना हे प्रतीति । हाता आली ॥

"Therefore, in the state of action, one is not bound by karma or akarma, O Arjuna, once this realization is attained."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कर्माचिया Noun
Karmachiya
कर्मांच्या
Of actions
स्थिती Noun
Sthiti
अवस्था किंवा स्थिती
State or condition
बाधती Verb
Badhati
बाधणे किंवा अडथळा निर्माण करणे
To bind or obstruct
प्रतीति Noun
Pratiti
अनुभव किंवा साक्षात्कार
Realization or experience

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, ज्याला हे आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याला कर्माच्या कोणत्याही अवस्थेत चांगली किंवा वाईट कर्मे कधीही बाधत नाहीत.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या साधकाला आत्मस्वरूपाचा अनुभव (प्रतीति) आला आहे, त्याच्यासाठी कर्माचे बंधन उरत नाही. जेव्हा 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार गळून पडतो, तेव्हा केलेली कर्मे ही अकर्मासारखी होतात. ज्ञानाच्या प्रकाशात कर्माची फळे साधकाला चिकटत नाहीत, कारण तो कर्माच्या पलीकडे असलेल्या आत्मस्थितीत स्थिरावलेला असतो. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून राख करतो, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानाची प्रचिती कर्माच्या बंधनाला नष्ट करते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कर्तव्ये पार पाडताना 'मीच हे केले' असा गर्व न ठेवता काम केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या सामाजिक कार्यात मदत करताना जर आपण श्रेयाची अपेक्षा ठेवली नाही, तर त्या कामाच्या यशापयशाचा आपल्या मनावर परिणाम होत नाही आणि आपण मानसिकदृष्ट्या शांत राहतो.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त असतो, याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा