🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुष सर्व विहित कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' ही भावना नसते. ज्याप्रमाणे सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाश देतो, पण त्या प्रकाशाचा उपभोग तो स्वतः घेत नाही किंवा त्या प्रकाशाचे श्रेय घेण्याचा अहंकार बाळगत नाही, त्याचप्रमाणे मुक्त पुरुष कर्माच्या फळापासून आणि अहंकारापासून अलिप्त राहतो. कर्मे होऊनही ती त्याला बांधत नाहीत कारण त्यात 'कर्तेपणा' नसतो.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कर्तव्ये पार पाडताना 'मी हे केले' असा गर्व करू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती आपले कर्तव्य समजून करावी, त्याचे प्रदर्शन करू नये. यामुळे मनाला शांती मिळते आणि अहंकार वाढत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्मापासून कसा अलिप्त असतो आणि अहंकाररहित कर्म कसे करावे, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जो साधक आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवतो, तोच खरा 'स्थिरप्रज्ञ' होय. इंद्रिये स्वभावतः बाह्य विषयांकडे धावतात, ज्यामुळे मन विचलित होते. परंतु, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या मोहातून बाजूला काढतो आणि त्यांना आत्मस्वरूपात स्थिर करतो, तोच पूर्ण ज्ञानी पुरुष होय. इंद्रिय निग्रह हाच आत्मज्ञानाचा पाया आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी किंवा कामाऐवजी मोबाईल किंवा टीव्हीचा मोह होतो, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवून ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रिय निग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात खेळाचा मोह टाळून अभ्यासात मन रमवणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिरप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगत असताना, इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची) तुलना समुद्राशी करतात. समुद्र हा स्वभावतःच पूर्ण असतो. पावसाळ्यात अनेक नद्या वेगाने समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा त्यात अतिरिक्त वाढ होत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याच्या अंतःकरणात सर्व प्रकारचे विषय किंवा भोग प्रवेश करतात, पण तो त्यांच्यामुळे विचलित होत नाही, तोच खरी शांती प्राप्त करतो. आत्मस्वरूपात तृप्त असल्यामुळे त्याला बाह्य गोष्टींची हाव उरत नाही.

आपल्या आयुष्यात सुख किंवा दुःख आले तरी समुद्राप्रमाणे शांत राहावे. उदाहरण: परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले म्हणून हुरळून जाऊ नये आणि कमी मिळाले म्हणून खचून जाऊ नये, तर मनाचा समतोल राखावा.

स्थितप्रज्ञाच्या स्थिर बुद्धीचे आणि त्याच्या मनाच्या अथांगतेचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.