←
शुक्रवार, 11 एप्रिल 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 212

म्हणोनि विषयांचे चिंतन । तेचि सर्व अनर्थां आयतन । यालागीं सांडूनि द्यावें मन । सर्वथा हें ॥ २१२ ॥

"Therefore, the contemplation of sense-objects is the very abode of all calamities; hence, this tendency of the mind should be abandoned entirely."

विषयांचे Noun
Viṣayāñcē
इंद्रिय उपभोग्य वस्तूंचे
of sensory objects
चिंतन Noun
Cintana
सतत विचार करणे
contemplation
अनर्थां Noun
Anarthāṃ
संकटांचे किंवा विनाशाचे
of calamities or evils
आयतन Noun
Āyatana
घर किंवा आश्रयस्थान
abode or source
सांडूनि Verb
Sāṇḍūni
त्याग करून
having discarded
सर्वथा Adverb
Sarvathā
पूर्णपणे
entirely

💡 अर्थ

विषयांचे (भोगवस्तूंचे) सतत ध्यान करणे हेच सर्व संकटांचे मूळ स्थान आहे, म्हणून मनाचा हा स्वभाव पूर्णपणे सोडून दिला पाहिजे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जेव्हा मनुष्य आपल्या इंद्रियांच्या विषयांचे (जसे की चव, रूप, स्पर्श) सतत चिंतन करतो, तेव्हा त्याच्या मनात त्या विषयांबद्दल ओढ निर्माण होते. हे चिंतनच सर्व अनर्थांचे किंवा विनाशाचे माहेरघर आहे. विषयांच्या ध्यानामुळे बुद्धी विचलित होते आणि माणसाचा अध:पात होतो. म्हणून आत्मोन्नती साधू इच्छिणाऱ्याने आपले मन अशा विषयांच्या विचारांपासून पूर्णपणे बाजूला काढले पाहिजे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जर आपल्याला एखाद्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करायचे असेल, तर अनावश्यक गोष्टींचे (उदा. सोशल मीडिया, जंक फूड) सतत विचार करणे टाळले पाहिजे, कारण हे विचारच आपल्या प्रगतीतील अडथळे ठरतात.

📌 संदर्भ

इंद्रियविषयांच्या चिंतनामुळे मानवी मनाचा अध:पात कसा होतो, याचे मानसशास्त्रीय विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 169

म्हणौनि स्वधर्मु जो आपुला । तोचि अनुष्ठावा भला । जरी कठीण जाहला । तरी तोचि ॥ १६९ ॥

"Therefore, follow your own duty; it is the right thing to do, even if it is difficult."

म्हणौनि Conjunction
Mhanauni
म्हणून
Therefore
स्वधर्मु Noun
Swadharmu
स्वतःचे कर्तव्य
One's own duty
अनुष्ठावा Verb
Anushthava
आचरण करावे
Should be practiced
भला Adjective
Bhala
चांगला किंवा योग्य
Good or proper
कठीण Adjective
Kathin
अवघड
Difficult
जाहला Verb
Jahala
झाला किंवा असला
Became or is

💡 अर्थ

म्हणून आपला जो स्वधर्म (कर्तव्य) आहे, तोच पाळणे चांगले आहे. तो जरी करायला कठीण वाटला, तरी तोच करावा.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या प्रकृतीला आणि अधिकारानुसार प्राप्त झालेल्या कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) पालन करणे श्रेयस्कर आहे. दुसऱ्याचे कर्तव्य कितीही सोपे किंवा आकर्षक वाटले तरी ते स्वीकारू नये. स्वधर्माचे आचरण करताना जरी कष्ट झाले किंवा तो मार्ग कठीण वाटला, तरी त्यातच मनुष्याचे कल्याण असते. परधर्माचे अनुकरण करणे हे भीतीदायक आणि विघातक असते, कारण ते आपल्या मूळ स्वभावाशी जुळणारे नसते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताचा अभ्यास कठीण वाटत असेल आणि चित्रकला सोपी वाटत असेल, तरी परीक्षेसाठी त्याने गणिताचा अभ्यास करणे हे त्याचे कर्तव्य (स्वधर्म) आहे. सोप्या गोष्टीकडे वळून कर्तव्याकडे दुर्लक्ष करू नये.

📌 संदर्भ

अर्जुनाला स्वधर्माचे महत्त्व पटवून देताना ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून मार्गदर्शन करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 385

विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहंकारः स शांतिमधिगच्छति ॥

जयाचिया अंतःकरणीं । विषयांची नाही आठवणी । तोचि जाणावा जगीं या । स्थितप्रज्ञु ॥

"In whose heart there is no memory of sense-objects, know him alone to be a Sthitaprajna in this world."

जयाचिया Pronoun
Jayachiya
ज्याच्या
Whose
अंतःकरणीं Noun
Antahkarni
मनात
In the heart or mind
विषयांची Noun
Vishayanchi
इंद्रियभोगांची
Of sense objects
आठवणी Noun
Aathvani
स्मरण
Memory or remembrance
जाणावा Verb
Janava
ओळखावा
Should be known
स्थितप्रज्ञु Noun
Sthitaprajnu
स्थिर बुद्धीचा
One with steady wisdom

💡 अर्थ

ज्याच्या मनात विषयांची (भोगांची) साधी आठवणही उरत नाही, त्यालाच या जगात खरा 'स्थितप्रज्ञ' (स्थिर बुद्धीचा) समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाचे अत्यंत सूक्ष्म लक्षण सांगत आहेत. केवळ बाह्यतः विषयांचा त्याग करणे म्हणजे संयम नव्हे. खरा संयम तोच, जिथे मनाच्या कोपऱ्यातही विषयांची ओढ किंवा त्यांचे स्मरण उरत नाही. जेव्हा साधकाचे अंतःकरण पूर्णपणे शुद्ध होते आणि वासनांचा लवलेशही उरत नाही, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती प्राप्त होते. ही अवस्था म्हणजे केवळ कृतीतून नव्हे, तर विचारांतूनही मुक्त होणे होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर आपण एखादी वाईट सवय सोडण्याचा प्रयत्न करत असू, तर ती गोष्ट समोर नसतानाही तिचे विचार मनात न येणे, हीच आपली खरी प्रगती आहे. उदाहरणार्थ, उपवास करताना अन्नाचे सारखे विचार मनात येणे म्हणजे मनाचा ताबा नसणे होय.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज मनाच्या पूर्ण शुद्धतेचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा