🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, काम आणि क्रोध हे सर्व पापांचे मूळ आहेत. जोपर्यंत आपली इंद्रिये स्वैर असतात, तोपर्यंत मनुष्य मोहाच्या जाळ्यात अडकतो आणि चुकीची कर्मे करतो. म्हणून साधकाने प्रथम आपल्या इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवले पाहिजे. जो आपल्या इंद्रियांना जिंकतो, तोच खऱ्या अर्थाने पापांपासून मुक्त होऊ शकतो. इंद्रियनिग्रह केल्यामुळे बुद्धी स्थिर होते आणि आत्मज्ञानाचा मार्ग मोकळा होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो किंवा एखादी चुकीची गोष्ट करण्याची इच्छा होते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी मोबाईलवर गेम खेळण्याचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

काम आणि क्रोध या पापांच्या मुळांना नष्ट करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य शरीराने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार बाळगत नाही, त्याचे ते कर्म 'अकर्म' (बंधमुक्त) होते. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः शांत बसलेला असतो पण मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो, तो अकर्मातही कर्मच करत असतो. ज्याला ही सूक्ष्म दृष्टी प्राप्त झाली आहे, तोच खरा योगी आणि आत्मज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा घरची कामे करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने केल्यास मनावर ताण येत नाही आणि कामाचा दर्जा सुधारतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्मातील सूक्ष्म भेद समजावून सांगत आहेत की खरा ज्ञानी कोण असतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (स्थिर बुद्धीच्या) अवस्थेचे सुंदर वर्णन करतात. पावसाळ्यात सर्व बाजूंनी नद्यांचे पाणी वेगाने समुद्रात येते, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या गांभीर्यात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, त्याच्यासमोर जगातील सर्व प्रलोभने किंवा विषय आले तरी त्याचे मन डळमळीत होत नाही. तो आपल्या आंतरिक शांतीमध्ये कायम स्थिर राहतो. केवळ असाच मनुष्य खरी शांती प्राप्त करू शकतो, जो वासनांच्या मागे धावत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपल्यावर अनेक संकटे येतात किंवा अनेक प्रलोभने आपल्याला आकर्षित करतात. अशा वेळी समुद्रासारखे गंभीर आणि शांत राहून आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळो वा अपयश, दोन्ही स्थितीत मन शांत ठेवून पुढच्या वाटचालीचा विचार करणे.

स्थितप्रज्ञाची बुद्धी कशी अचल असते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.