←
बुधवार, 26 मार्च 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 10

तैसेचि स्वधर्मु हा पाळिजे । सकळ काम पुरविजे । जैसा कामधेनु पाळिजे । आपुलिया हिता ॥

"In the same way, one should follow one's own duty; it fulfills all desires, just as one rears a Kamadhenu for one's own welfare."

स्वधर्मु Noun
Swadharmu
स्वतःचे कर्तव्य
One's own duty
पाळिजे Verb
Palije
पालन करावे
Should be followed
सकळ Adjective
Sakala
सर्व
All
काम Noun
Kaama
इच्छा किंवा वासना
Desires
पुरविजे Verb
Puravije
पूर्ण करणे
To fulfill
कामधेनु Noun
Kamadhenu
इच्छा पूर्ण करणारी गाय
Wish-fulfilling cow
हिता Noun
Hita
कल्याण किंवा फायदा
Welfare or benefit

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे आपण आपल्या फायद्यासाठी कामधेनू गाय पाळतो, त्याचप्रमाणे आपण आपल्या स्वधर्माचे (कर्तव्याचे) पालन करावे, कारण तो आपल्या सर्व इच्छा पूर्ण करतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या विहित कर्तव्याचे पालन अत्यंत निष्ठेने केले पाहिजे. ज्याप्रमाणे कामधेनू गाय आपल्या मालकाच्या सर्व इच्छा पूर्ण करते, त्याचप्रमाणे स्वधर्म हा मनुष्याला ऐहिक आणि पारलौकिक सुखाची प्राप्ती करून देतो. स्वधर्म पाळणे म्हणजे केवळ नियम पाळणे नसून, ते आपल्या कल्याणाचे साधन आहे. जर आपण आपल्या कर्तव्याशी प्रामाणिक राहिलो, तर आपल्याला इतर कोणत्याही गोष्टीची कमतरता भासणार नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या दैनंदिन जीवनात आपले काम हीच आपली पूजा मानणे. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याने प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हा त्याचा स्वधर्म आहे. जर त्याने तो नीट पाळला, तर त्याला यश आणि ज्ञान आपोआप मिळेल.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्मयोगाचे विवेचन करताना ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माचे पालन कसे फलदायी ठरते हे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 30

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते । न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ ३० ॥

गांडीव स्रंसे हस्तांतूनि । त्वचा दाहतसे सर्वोनि । मन भ्रमतसे भ्रमलेपणीं । न शके उभा राहो ॥ ३० ॥

"The Gandiva slips from my hand and my skin burns all over; my mind is wandering as if in a whirl and I cannot stand."

गांडीव Noun
Gandiva
अर्जुनाचे प्रसिद्ध धनुष्य
Arjuna's famous bow
स्रंसे Verb
Sranse
गळून पडणे किंवा निसटणे
slipping or falling
दाहतसे Verb
Dahatase
जळजळ होणे
burning sensation
भ्रमतसे Verb
Bhramatase
गोंधळणे किंवा चक्रावून जाणे
wandering or confused
हस्तांतूनि Noun
Hastantuni
हातातून
from the hand

💡 अर्थ

माझ्या हातातून गांडीव धनुष्य गळून पडत आहे, माझ्या अंगाची आग होत आहे आणि माझे मन इतके गोंधळले आहे की मला आता उभे राहणेही कठीण झाले आहे.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाच्या मानसिक आणि शारीरिक व्याकुळतेचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करतात. युद्धाच्या प्रसंगी आपल्याच स्वकीयांना समोर पाहून अर्जुनाचा मोह जागृत झाला आहे. या मोहामुळे त्याच्या शरीरावर विपरीत परिणाम होत आहेत. त्याचे गांडीव धनुष्य, जे त्याच्या पराक्रमाचे आणि क्षत्रिय धर्माचे प्रतीक होते, ते त्याच्या हातातून निसटत आहे. तीव्र मानसिक तणावामुळे त्याच्या त्वचेची आग होत आहे आणि त्याचे मन इतके भ्रमित झाले आहे की त्याला स्वतःचे अस्तित्व सावरणे कठीण झाले आहे. हे केवळ शारीरिक थकव्याचे लक्षण नसून, वैचारिक द्वंद्वामुळे निर्माण झालेली 'विषाद' अवस्था आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात खूप घाबरतो किंवा गोंधळून जातो, तेव्हा आपल्याला काय करावे हे सुचत नाही. अशा वेळी शांत राहून विचार करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीतीमुळे उत्तर आठवत नसेल, तर दीर्घ श्वास घेऊन मन स्थिर करावे.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर आपल्या नातेवाईकांना युद्धासाठी समोर पाहून अर्जुनाला जो मोह झाला, त्यातून निर्माण झालेली त्याची शारीरिक आणि मानसिक अवस्था तो श्रीकृष्णाला सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 260

म्हणोनि आपुला जो स्वधर्मु । तोचि परम मंगलु आश्रमू । जरी होय अतिविषमु । तरी तोचि अनुष्ठावा ॥ २६० ॥

"Therefore, one's own duty is the most auspicious refuge. Even if it is very difficult, one should practice only that."

स्वधर्मु Noun
svadharmu
स्वतःचे कर्तव्य
One's own duty
मंगलु Adjective
maṅgalu
पवित्र किंवा कल्याणकारी
Auspicious or sacred
आश्रमू Noun
āśramū
आश्रयस्थान किंवा विसावा
Refuge or abode
अतिविषमु Adjective
ativiṣamu
अत्यंत कठीण किंवा विषम
Extremely difficult
अनुष्ठावा Verb
anuṣṭhāvā
आचरावा किंवा पालन करावे
Should be practiced

💡 अर्थ

म्हणून आपला जो स्वधर्म (स्वतःचे कर्तव्य) आहे, तोच सर्वात पवित्र आणि कल्याणकारी आहे. तो आचरण्यास कितीही कठीण वाटला, तरी त्याचेच पालन करावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे अनन्यसाधारण महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने दुसऱ्याच्या कर्तव्याचे किंवा धर्माचे अनुकरण करू नये, कारण ते दिसायला सोपे वाटले तरी ते आपल्या प्रकृतीला साजेसे नसते. आपला स्वधर्म, जो आपल्याला आपल्या स्वभावानुसार आणि परिस्थितीनुसार प्राप्त झाला आहे, तोच आपल्यासाठी परम मंगलमय आहे. जरी तो स्वधर्म आचरताना अत्यंत कठीण (अतिविषम) वाटला किंवा त्यात कष्ट असले, तरीही त्याचेच निष्ठेने पालन करावे, कारण त्यातच आत्मोन्नती सामावलेली असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

प्रत्येकाने दुसऱ्याच्या यशाची किंवा कामाची नक्कल न करता आपल्या स्वतःच्या जबाबदाऱ्या पार पाडाव्यात. उदाहरण: एखाद्या विद्यार्थ्याला गणितात रस असेल तर त्याने मित्राचे पाहून जबरदस्तीने वैद्यकीय क्षेत्राकडे न वळता गणितातच प्रगती करावी, कारण तोच त्याचा स्वधर्म आहे.

📌 संदर्भ

श्री ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे श्रेष्ठत्व आणि त्याचे पालन करण्याची आवश्यकता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा