←
शनिवार, 22 मार्च 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 110

जैसीं नावांचिया गती । थडियेचीं झाडें धांवती । तीं साचचि जरी मानिती । तरी ते भुलले ॥ ११० ॥

"As the trees on the shore seem to run because of the motion of the boat, so do those who take that to be real are deluded."

नावांचिया Noun
Nāvāṃciyā
नावेच्या
of the boat
गती Noun
Gatī
वेगामुळे किंवा हालचालीमुळे
due to movement or speed
थडियेचीं Adjective
Thaḍiyechīṃ
काठावरची किंवा तीरावरील
on the riverbank
धांवती Verb
Dhāṃvatī
पळताना दिसतात
appear to run
साचचि Adverb
Sāchachi
खरोखरच किंवा सत्य
truly or really
भुलले Verb
Bhulalē
भ्रमात पडले किंवा चुकले
deluded or mistaken

💡 अर्थ

जैसे नाव की गति के कारण किनारे के पेड़ दौड़ते हुए प्रतीत होते हैं, वैसे ही जो उन्हें सचमुच दौड़ता हुआ मानते हैं, वे भ्रमित हैं।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अकर्तृत्व आणि मानवी भ्रमाचे स्वरूप स्पष्ट करतात. जेव्हा आपण नावेतून प्रवास करतो, तेव्हा आपली नाव पुढे जात असते, पण आपल्याला असे वाटते की काठावरची झाडे मागे धावत आहेत. हा केवळ दृष्टीचा भ्रम आहे. त्याचप्रमाणे, प्रकृती किंवा देह कर्म करत असतो, परंतु अज्ञानामुळे माणसाला असे वाटते की 'मी' (आत्मा) कर्म करत आहे. जो मनुष्य आत्म्याला कर्ता मानतो, तो त्या नावेतील प्रवाशासारखाच भ्रमात अडकलेला असतो. शुद्ध ज्ञान प्राप्त झाल्यावर हा भ्रम दूर होतो आणि समजते की आत्मा स्थिर व अकर्ता आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा बाह्य परिस्थितीमुळे स्वतःला अस्वस्थ करून घेतो. उदाहरणार्थ, चालत्या ट्रेनमधून पाहताना जग धावताना दिसते, पण स्थिर राहून पाहिल्यास सत्य समजते. कठीण प्रसंगात स्वतःचे मन स्थिर ठेवल्यास आपल्याला परिस्थितीचे खरे स्वरूप समजते आणि आपण चुकीचे निर्णय घेत नाही.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे तत्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज आत्म्याचे अकर्तृत्व पटवून देण्यासाठी नावेचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 65

म्हणोनि उचित कर्म । जेणे पाविजे स्वधर्म । ते आचरावे मनोधर्म । सांडूनियां ॥ ६५ ॥

"Therefore, perform the appropriate duty by which one's own dharma is attained, after abandoning the mental whims."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Ucita
योग्य / विहित
Appropriate / Prescribed
स्वधर्म Noun
Svadharma
स्वतःचे कर्तव्य
One's own duty
आचरावे Verb
Ācarāve
आचरण करावे
Should practice / perform
मनोधर्म Noun
Manodharma
मनाचे विकार किंवा लहरी
Mental whims or tendencies
सांडूनियां Verb
Sāṇḍūniyā
त्याग करून / सोडून
Abandoning / Giving up

💡 अर्थ

इसलिए, मन की इच्छाओं और विकारों को त्यागकर वह उचित कर्म करना चाहिए जिससे स्वधर्म का पालन हो।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या अधिकारानुसार आणि परिस्थितीनुसार जे 'उचित' म्हणजे योग्य कर्म आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनाचे 'मनोधर्म' म्हणजेच मनातील विकल्प, आळस, किंवा फळाची आसक्ती पूर्णपणे सोडून दिली पाहिजे. जेव्हा आपण वैयक्तिक आवडी-निवडी बाजूला सारून केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हाच ते 'स्वधर्म' ठरते आणि मनुष्याला मोक्षाकडे नेते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताचा अभ्यास कंटाळवाणा वाटत असेल (हा मनाचा धर्म झाला), तरीही परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी आणि ज्ञान मिळवण्यासाठी तो अभ्यास करणे हे त्याचे 'उचित कर्म' आहे. त्याने आपला कंटाळा सोडून अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

📌 संदर्भ

अनासक्त भावनेने कर्म करण्याच्या संदर्भात, ज्ञानेश्वर माऊली आपले कर्तव्य कसे ओळखावे आणि ते कसे पार पाडावे हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 352

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

जैसा कूर्मु आपुलीं अंगें । संकोचूनि राहे वेगें । तैसीं इंद्रियें विषयसंगें । सांडूनि जो ॥

"As the tortoise draws in its limbs from all sides, so does he who withdraws his senses from the objects of sense; his wisdom is then firmly established."

कूर्मु Noun
Kurmu
कासव
Tortoise
अंगें Noun
Ange
अवयव
Limbs
संकोचूनि Verb
Sankochuni
आत ओढून किंवा आकसून
Withdrawing
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
Senses
विषयसंगें Noun
Vishayasange
विषयांच्या सहवासातून
From sense objects
सांडूनि Verb
Sanduni
सोडून किंवा त्याग करून
Relinquishing

💡 अर्थ

जिस प्रकार कछुआ अपने अंगों को समेट लेता है, उसी प्रकार जो व्यक्ति अपनी इंद्रियों को विषयों से हटा लेता है, उसकी बुद्धि स्थिर हो जाती है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगताना कासवाचे उदाहरण देतात. कासव जेव्हा त्याला धोका वाटतो किंवा गरज नसते, तेव्हा आपले पाय आणि डोके सहजपणे आपल्या कडक कवचात ओढून घेतो. त्याचप्रमाणे, जो साधक बाह्य जगातील विषयांच्या (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मोहातून आपली इंद्रिये स्वेच्छेने आणि विवेकाने मागे घेतो, तोच खरा ज्ञानी होय. हे इंद्रियदमन बळजबरीने नसून, आत्मज्ञानाच्या आनंदाने सहज घडलेले असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण सोशल मीडिया किंवा अनावश्यक वादात अडकतो, तेव्हा कासवाप्रमाणे स्वतःला त्यातून बाजूला काढणे म्हणजे इंद्रिय संयम होय. उदाहरण: अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचा मोह टाळून एकाग्र होणे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज कासवाचे उदाहरण देऊन इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा