←
शनिवार, 08 मार्च 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 19

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥

आणि मारितो मी म्हणती । जे मारिले असे मानिती । ते दोघेही न जाणती । निभ्रांत पैं ॥ १९ ॥

"Those who think they are the slayer and those who think they are slain, both are ignorant. This soul neither slays nor is slain."

मारितो Verb
marito
मारणारा
killer
मानिती Verb
maniti
मानतात
believe
जाणती Verb
janati
जाणतात
know
निभ्रांत Adverb
nibhrant
निःसंशयपणे
undoubtedly
पैं Particle
paim
खरोखर
indeed

💡 अर्थ

जे लोक म्हणतात की मी मारतो आणि जे समजतात की मी मारला गेलो, ते दोघेही सत्य जाणत नाहीत. कारण आत्मा कोणाला मारत नाही आणि तो कोणाकडून मारलाही जात नाही.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य स्वतःला कर्ता मानून 'मी मारणारा आहे' असे म्हणतो, किंवा जो स्वतःला देह मानून 'मी मारला गेलो' असे समजतो, ते दोघेही भ्रमात आहेत. आत्मा हा जन्म-मृत्यूच्या पलीकडे आहे. तो अविकारी आणि शाश्वत आहे. शरीराचा नाश झाला तरी आत्म्याचा नाश होत नाही, त्यामुळे मारणे किंवा मारले जाणे या क्रिया आत्म्याला लागू होत नाहीत. हे अज्ञान घालवण्यासाठी आत्मज्ञानाची आवश्यकता असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अपयशाने किंवा संकटाने खचून जातो, तेव्हा आपण स्वतःला 'मी संपलो' असे मानतो. पण या ओवीवरून आपण हे शिकले पाहिजे की आपले खरे स्वरूप (आत्मा) कधीही संपत नाही. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी आपले अस्तित्व संपत नाही, आपण पुन्हा नव्या जोमाने प्रयत्न करू शकतो.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 102

म्हणौनि अर्जुना हें पाहीं । जयाचें इंद्रियें आपुले ठायीं । निमग्न होती सर्वही । विषयांतूनि ॥

"Therefore, Arjuna, see this; he whose senses are completely immersed within themselves, away from the objects of desire."

म्हणौनि Adverb
Mhaṇouni
म्हणून
Therefore
इंद्रियें Noun
Indriyēṃ
ज्ञानेंद्रिये
Senses
निमग्न Adjective
Nimagna
तल्लीन किंवा स्थिर
Absorbed or Immersed
विषयांतूनि Noun
Viṣayāntūni
विषय-भोगांपासून
From sensory objects
ठायीं Noun
Ṭhāyīṃ
ठिकाणी (स्वतःच्या स्वरूपात)
In the place of (Self)

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, ज्याची सर्व इंद्रिये विषयांच्या मोहातून पूर्णपणे बाहेर पडून आपल्या स्वतःच्या ठिकाणी (आत्मस्वरूपात) स्थिर होतात, तोच खरा ज्ञानी होय.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञा'चे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेतो, त्याप्रमाणे जो साधक आपली ज्ञानेंद्रिये बाह्य जगातील विषयांच्या ओढीपासून परावृत्त करतो आणि ती अंतरात्म्यात विलीन करतो, त्याची बुद्धी स्थिर होते. हे केवळ बळजबरीने केलेले दमन नसून, आत्मज्ञानाच्या आनंदाने प्राप्त झालेली सहज अवस्था आहे. जेव्हा इंद्रिये विषयांकडे धाव घेणे थांबवतात, तेव्हाच मनुष्याला आंतरिक शांती मिळते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या अतिवापरामुळे विचलित होतो, तेव्हा जाणीवपूर्वक आपले लक्ष तिथून काढून अभ्यासात किंवा कामात एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 128

जैसा कवळिला कवळु । न सांडिजे रसाळु । तैसा विषयांचा विटाळु । न धरीच जो ॥

"As a delicious morsel once taken is not cast out, so he who is filled with the bliss of the Self is not touched by the impurity of sense-objects."

कवळिला Verb
Kavalila
तोंडात घेतलेला
Taken in the mouth
कवळु Noun
Kavalu
घास
Morsel
रसाळु Adjective
Rasalu
चविष्ट किंवा रसाळ
Juicy or tasty
सांडिजे Verb
Sandije
टाकून देणे
To discard or spit out
विटाळु Noun
Vitalu
अशुद्धता किंवा दोष
Impurity or defect

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे तोंडात घेतलेला एखादा चविष्ट घास कोणी थुंकून टाकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्याला आत्मसुखाचा आनंद मिळाला आहे, त्याला जगातील विषयांचा (मोहाचा) विटाळ किंवा अडथळा वाटत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाची (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा व्यक्तीची) अवस्था स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा गोड आणि रसाळ पदार्थ खाताना आपण त्याचा आनंद घेतो आणि तो टाकून देत नाही, त्याचप्रमाणे ज्या योग्याला आत्मज्ञानाचा आणि परमानंदाचा अनुभव आला आहे, तो बाह्य जगातील विषयांमध्ये (शब्द, स्पर्श, रूप इ.) अडकत नाही. त्याच्यासाठी हे विषय आता अपवित्र किंवा टाकाऊ ठरत नाहीत, तर तो त्यांच्या पलीकडे गेलेला असतो. त्याला आत्मसुखाची इतकी गोडी लागलेली असते की बाह्य प्रलोभने त्याला विचलित करू शकत नाहीत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्याला एखाद्या चांगल्या कामात किंवा अभ्यासात मनापासून आनंद मिळू लागतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीसारखी बाह्य प्रलोभने आपल्याला त्रास देऊ शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या खेळाडूला सरावात आनंद मिळत असेल, तर तो आरामाच्या मोहाकडे दुर्लक्ष करतो.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाच्या अंतर्मनाची अवस्था सांगत आहेत, जो आत्मसुखात पूर्णपणे मग्न झालेला असतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा