🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून भगवान श्रीकृष्णांचा संदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याला कर्माचा त्याग करणे शक्य नाही आणि ते योग्यही नाही. जीवनात प्रगती करण्यासाठी कर्म करणे आवश्यक आहे. मात्र, कर्माचे बंधन टाळण्यासाठी 'फळाची आशा' सोडणे महत्त्वाचे आहे. जेव्हा आपण फळाची चिंता न करता कर्तव्य भावनेने काम करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही. अर्जुनाला 'धनुर्धरा' म्हणून संबोधून ते त्याला त्याच्या क्षत्रिय धर्माचे पालन करण्यास प्रवृत्त करत आहेत. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्माच्या फळाचा त्याग करणे हाच खरा संन्यास आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) अति चिंता न करता, केवळ अभ्यासावर (कर्मावर) लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरण: जर तुम्ही फक्त 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' असा विचार करत राहिलात तर अभ्यासात मन लागणार नाही, त्याऐवी मनापासून अभ्यास करा.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगतात की, मनुष्याने स्वतःला कर्ता न मानता, सर्व कर्मे ईश्वराची आहेत या भावनेने करावीत. जेव्हा आपण 'मी' आणि 'माझे' हे भाव सोडतो, तेव्हाच आपण खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी हेच सांगितले आहे की, तू केवळ निमित्तमात्र होऊन तुझे विहित कर्म कर. मनातील संताप, चिंता आणि फळाची आशा सोडून दिलेले कर्म हेच खरे योग होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच केले' असा अहंकार न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्यापेक्षा, अभ्यास करणे हे आपले कर्तव्य आहे या भावनेने अभ्यास करावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी सर्व कर्मे ईश्वराला अर्पण करण्याचा मार्ग सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे अर्जुनाला समत्व बुद्धीचा उपदेश करत आहेत. ते सांगतात की, मनुष्याने जीवनातील द्वंद्वांकडे (सुख-दुःख, जय-पराजय) तटस्थपणे पाहिले पाहिजे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ आपले कर्तव्य म्हणून कर्म करतो, तेव्हा त्या कर्माचे चांगले किंवा वाईट परिणाम आपल्याला बाधत नाहीत. ही 'निष्काम कर्मयोगाची' पहिली पायरी आहे. मनाची स्थिती स्थिर ठेवून केलेले कर्म हे बंधनाला कारणीभूत ठरत नाही, तर ते मुक्तीचा मार्ग सुकर करते.

दैनंदिन जीवनात, परीक्षेत यश मिळो किंवा अपयश, आपण आपला अभ्यास प्रामाणिकपणे करणे हे आपले कर्तव्य आहे, असे मानून चालल्यास मानसिक ताण कमी होतो आणि आपण अधिक चांगल्या प्रकारे कार्य करू शकतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्तव्याचे पालन करताना सुख-दुःखाकडे दुर्लक्ष करून समत्व बुद्धीने वागण्याचा सल्ला देत आहेत.