🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आत्मा हा त्रिकालाबाधित सत्य आहे. तो कोणत्याही शस्त्राने नष्ट होऊ शकत नाही किंवा कोणत्याही क्रियेने त्याला बाधा पोहोचत नाही. अर्जुन आपल्या नातेवाईकांच्या मृत्यूच्या भीतीने व्याकुळ झाला होता, त्याला उद्देशून महाराज म्हणतात की, ज्याचा कधी नाशच होऊ शकत नाही, त्याच्यासाठी शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे. हा देह नश्वर आहे पण त्यातील चैतन्य (आत्मा) अविनाशी आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादी वस्तू हरवतो किंवा अपयशाने खचून जातो, तेव्हा हे लक्षात ठेवले पाहिजे की आपले मूळ सामर्थ्य आणि अस्तित्व बाह्य बदलांनी नष्ट होत नाही. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी आपले ज्ञान आणि शिकण्याची क्षमता संपत नाही, म्हणून निराश न होता प्रयत्न सुरू ठेवावेत.

अर्जुनाचा शोक दूर करण्यासाठी श्रीकृष्ण त्याला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे वर्णन करताना सांगतात की, ज्याप्रमाणे वारा सर्वत्र संचार करतो, आकाशाला स्पर्श करतो, परंतु कशातही अडकून पडत नाही किंवा कशाचाही लेप त्याला लागत नाही, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुष विषयांमध्ये वावरतानाही निरिच्छ असतो. त्याच्या अंतःकरणात पूर्ण समाधान असते कारण त्याचे सुख बाह्य वस्तूंवर अवलंबून नसते. तो जगातील सर्व गोष्टींचा उपभोग घेतो पण कशाचाही मोह धरत नाही.

आपल्या दैनंदिन जीवनात आपण अनेक लोकांशी आणि वस्तूंशी संपर्क येतो. आपण वाऱ्याप्रमाणे असावे - सर्वांशी प्रेमाने वागावे पण कोणामध्येही इतके गुंतू नये की ज्यामुळे आपले मानसिक संतुलन बिघडेल. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावेत, पण निकालाच्या चिंतेत अडकून पडू नये.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याच्या निरिच्छ आणि समाधानी वृत्तीचे वर्णन करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला सावध करत आहेत. आत्मा अमर आहे आणि शरीर नश्वर आहे हे सत्य सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण म्हणतात की अज्ञानामुळे निर्माण होणारा मोह माणसाच्या बुद्धीला ग्रासून टाकतो. हा मोह माणसाला कर्तव्यापासून परावृत्त करतो. म्हणून अर्जुनाने आपल्या अंतःकरणात विवेकाचा दिवा लावून, भावनांच्या आहारी न जाता सत्याचा विचार करावा. मोहामुळे चित्त भ्रमिष्ट होते, म्हणून त्या मोहाला आपल्या मनात थारा देऊ नकोस असा उपदेश येथे केला आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात भावूक होतो, तेव्हा चुकीचे निर्णय घेण्याची शक्यता असते. अशा वेळी भावनांच्या आहारी न जाता शांतपणे विचार करून योग्य कृती करावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर रडत न बसता, कुठे चूक झाली याचा विचार करून पुढच्या वेळी जास्त अभ्यास करणे हाच खरा 'विचार' आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला मोहाचा त्याग करून विवेकाने वागण्याचा आणि युद्धासाठी सिद्ध होण्याचा उपदेश करत आहेत.