🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, केवळ कर्मे सोडणे म्हणजे संन्यास नव्हे. खरा कर्मयोगी तोच आहे जो आपली विहित कर्तव्ये (कर्मे) पार पाडत असतानाही 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार बाळगत नाही. कर्माच्या फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि कर्मात न अडकता जो आपले कर्तव्य करतो, तोच खऱ्या अर्थाने कर्मशून्यत्व प्राप्त करतो. अशा व्यक्तीला संसारात राहूनही कर्माचे बंधन लागत नाही.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना केवळ निकालाची चिंता न करता, आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करावा. यामुळे कर्माचे फळ (निकाल) चांगले मिळतेच, पण मनावरचा ताणही कमी होतो.

ज्ञानेश्वर महाराज कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त राहणाऱ्या खऱ्या कर्मयोग्याची व्याख्या स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्मातील अकर्माचे रहस्य उलगडतात. जेव्हा एखादा मनुष्य कर्म करतो, पण त्या कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही किंवा 'मी हे केले' असा अहंकार बाळगत नाही, तेव्हा ते कर्म असूनही अकर्म ठरते. अशा व्यक्तीलाच 'योगयुक्त' किंवा पूर्ण ज्ञानी म्हटले जाते. हे आत्मज्ञानाचे लक्षण आहे की बाह्यतः क्रिया घडत असतानाही अंतर्यामी अलिप्तता असणे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखादा समाजसेवक प्रसिद्धीची हाव न धरता सेवा करतो, तेव्हा त्याचे कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत, जिथे कर्मात अकर्म पाहण्याची दृष्टी महत्त्वाची आहे.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभीच्या प्रसंगाचे वर्णन करतात. भगवान श्रीकृष्ण (ऋषीकेश) यांनी आपला पाञ्चजन्य शंख वाजवून युद्धाची घोषणा केली. अर्जुनाने (धनंजय) आपला देवदत्त शंख वाजवला. तसेच, अफाट शक्ती असलेल्या भीमसेनाने आपला पौण्ड्र नावाचा महाशंख फुंकला. हे शंखनाद पांडवांच्या विजयाचा आणि अन्यायाविरुद्धच्या संघर्षाचा जयघोष होते. ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी युद्धाच्या गांभीर्याचे आणि पांडवांच्या आत्मविश्वासाचे दर्शन घडवते.

जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या कार्याची किंवा ध्येयाची सुरुवात करतो, तेव्हा पूर्ण आत्मविश्वासाने आणि तयारीने केली पाहिजे, जसे पांडवांनी शंखनाद करून आपली सिद्धता दर्शवली. उदाहरणार्थ: परीक्षेचा अभ्यास सुरू करताना मनाचा ठाम निश्चय करणे.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या सुरुवातीला पांडव सैन्यातील प्रमुख योद्ध्यांनी केलेल्या शंखनादाचे वर्णन.