←
मंगळवार, 14 जानेवारी 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 138

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥

जैसा प्रदीप्तु हुताशनु । काष्ठे करी इंधनू । तैसा ज्ञानाग्नि हा गहनु । कर्मातें जाळी ॥

"As a well-kindled fire reduces wood to ashes, O Arjuna, so does the fire of knowledge reduce all karma to ashes."

प्रदीप्तु Adjective
Pradiptu
चांगल्या प्रकारे पेटलेला
well-kindled or blazing
हुताशनु Noun
Hutashanu
अग्नी
fire
काष्ठे Noun
Kashthe
लाकूड
wood or logs
इंधनू Noun
Indhanu
जळण
fuel
गहनु Adjective
Gahanu
सखोल किंवा प्रचंड
deep or profound
कर्मातें Noun
Karmate
कर्मांना
to the actions
जाळी Verb
Jali
जाळून टाकतो
burns

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे पेटलेला अग्नी लाकडांना जाळून त्याचे कोळसे किंवा राख करतो, त्याप्रमाणे ज्ञानाचा अग्नी सर्व कर्मांना जाळून टाकतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकूड कितीही मोठे किंवा जड असले तरी अग्नीच्या संपर्कात आल्यावर त्याचे अस्तित्व संपते आणि तो अग्नीच बनतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा प्रकाश एकदा अंतःकरणात प्रकट झाला की, मनुष्याची सर्व संचित आणि प्रारब्ध कर्मे (अहंकारयुक्त भाव) नष्ट होतात. ज्ञान हे अग्नीसारखे शुद्ध करणारे आहे, जे अज्ञानाचा अंधकार आणि कर्मांचे बंधन मुळापासून संपवून टाकते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या आयुष्यातील भीती किंवा अज्ञान घालवण्यासाठी त्या विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरण्यापेक्षा, प्रकाशात (ज्ञानात) ती दोरी आहे हे समजताच भीती नष्ट होते.

📌 संदर्भ

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अग्नीचे उदाहरण देऊन आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 101

जैसा प्रलयांतरींचा वारा । न डळमळी मेरु थोरु । तैसा सुखदुःखप्रकारु । न बाधी तया ॥

"As the wind at the time of dissolution does not shake the great Meru, so the types of pleasure and pain do not affect him."

प्रलयांतरींचा Adjective
Pralayantaricha
प्रलयकाळातील
of the time of cosmic dissolution
वारा Noun
Vara
वारा किंवा वायू
wind
डळमळी Verb
Dalamali
विचलित होणे किंवा हलणे
to shake or waver
मेरु Noun
Meru
सुमेरु पर्वत
Mount Meru
बाधी Verb
Badhi
बाधा पोहोचवणे किंवा त्रास देणे
to affect or afflict
थोरु Adjective
Thoru
मोठा किंवा महान
great or mighty

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे प्रलयकाळचा प्रचंड वारा सुमेरु पर्वताला हलवू शकत नाही, त्याप्रमाणे सुख आणि दुःख या गोष्टी स्थिर बुद्धीच्या माणसाला विचलित करू शकत नाहीत.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगताना मेरु पर्वताचे उदाहरण देतात. प्रलयकाळात जेव्हा सृष्टीचा नाश होतो, तेव्हा अत्यंत वेगवान आणि विनाशकारी वारे वाहतात. पण इतका मोठा वारा असूनही तो अचल अशा मेरु पर्वताला यत्किंचितही हलवू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर झाली आहे, त्याला संसारातील सुखाचे प्रसंग किंवा दुःखाचे डोंगर विचलित करू शकत नाहीत. तो दोन्ही स्थितीत समान आणि शांत राहतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला मोठे यश मिळते किंवा मोठे संकट येते, तेव्हा आपण डगमगून न जाता शांत राहिले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता किंवा खूप जास्त गुण मिळाले तरी हवेत न जाता पुन्हा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना मेरु पर्वताचे उदाहरण देऊन त्याची अढळता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 79

म्हणोनि उचितें कर्मे । आचरिजे मनोधर्मे । जेणें पाविजे परमे । पुरुषार्थासी ॥

"Therefore, perform appropriate actions with mental resolve, by which the supreme goal of life is attained."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचितें Adjective
Uchite
योग्य किंवा विहित
Appropriate or prescribed
कर्मे Noun
Karme
कर्तव्ये
Actions or duties
आचरिजे Verb
Acharije
आचरण करावे
Should perform
मनोधर्मे Adverb
Manodharme
मनाच्या निष्ठेने
With mental resolve
पाविजे Verb
Pavije
प्राप्त व्हावे
To attain
पुरुषार्थासी Noun
Purusharthasi
जीवनाच्या ध्येयाला (मोक्षाला)
To the goal of life

💡 अर्थ

म्हणून आपली योग्य कर्तव्ये मनापासून करावीत, ज्यामुळे जीवनाचे सर्वोच्च ध्येय प्राप्त होईल.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेली आणि शास्त्राने सांगितलेली योग्य (विहित) कर्मे अत्यंत निष्ठेने आणि मनाच्या एकाग्रतेने केली पाहिजेत. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. उलट, अशा निस्पृह कर्माचरणामुळेच मनुष्याला 'परम पुरुषार्थ' म्हणजेच मोक्ष किंवा आत्मज्ञान प्राप्त होते. हेच खऱ्या अर्थाने यशस्वी जीवनाचे गमक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेच्या निकालाचा विचार न करता, ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास केला तर त्यांना उत्तम यश आणि समाधान दोन्ही मिळते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे फळ कसे मिळते हे स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा