←
बुधवार, 01 जानेवारी 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 119

म्हणोनि उचितें कर्मे । आचरावीं मनोधर्में । जेणें पाविजे परमे । पुरुषार्थासी ॥ ११९ ॥

"Therefore, perform appropriate actions with mental discipline, by which the supreme goal of life is attained."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचितें Adjective
Uchite
योग्य किंवा विहित
Appropriate or prescribed
आचरावीं Verb
Acharavi
आचरणात आणावीत किंवा करावीत
Should be practiced or performed
मनोधर्में Noun
Manodharme
मनाच्या धर्माने किंवा एकाग्रतेने
With mental discipline or devotion
पाविजे Verb
Pavije
प्राप्त व्हावे
To attain
पुरुषार्थासी Noun
Purusharthasi
परम ध्येयाला (मोक्षाला)
To the ultimate goal of life

💡 अर्थ

इसलिए, अपने उचित कर्तव्यों का पालन मन की एकाग्रता के साथ करें, जिससे आपको जीवन के परम लक्ष्य की प्राप्ति हो सके।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेली, शास्त्राने सांगितलेली आणि परिस्थितीनुसार योग्य असलेली कर्मे (स्वधर्म) टाळू नयेत. ही कर्मे केवळ शारीरिक स्तरावर न करता 'मनोधर्माने' म्हणजेच अत्यंत एकाग्रतेने आणि शुद्ध भावनेने करावीत. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ती कर्मे त्याला बंधनात टाकत नाहीत, तर त्याला 'परम पुरुषार्थाकडे' म्हणजेच मोक्षाकडे किंवा आत्मज्ञानाकडे घेऊन जातात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास किंवा नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम हे केवळ ओझे न मानता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने मनापासून केले पाहिजे. यामुळे कामात यश तर मिळतेच, पण मनाला शांतीही लाभते.

📌 संदर्भ

श्री ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माप्रमाणे विहित कर्मे करण्याचे आणि त्यातून मिळणाऱ्या परम गतीचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 87

म्हणोनि इंद्रियें दमिजे । तरीच हें स्थिरावजे । जैं विषयांविरहित होइजे । सर्वथा हें ॥

"Therefore, the senses should be subdued; only then will this intellect become stable, when one is completely free from sense-objects."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रिये
Senses
दमिजे Verb
Damije
दमन करावे किंवा ताबा मिळवावा
To be subdued or controlled
स्थिरावजे Verb
Sthiravaje
स्थिर व्हावे
To become stable
विषयांविरहित Adjective
Vishayanvirahit
विषयांच्या मोहाशिवाय
Free from sense objects
सर्वथा Adverb
Sarvatha
पूर्णपणे
Completely

💡 अर्थ

इसलिए, जब इंद्रियों को वश में किया जाता है और विषयों के प्रति आसक्ति पूरी तरह समाप्त हो जाती है, तभी बुद्धि स्थिर होती है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जोपर्यंत मानवी इंद्रिये बाह्य विषयांकडे (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) धावत असतात, तोपर्यंत मन आणि बुद्धी कधीही स्थिर राहू शकत नाही. ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या झोतात दिवा थरथरतो, त्याप्रमाणे वासनांमुळे बुद्धी चंचल होते. जेव्हा साधक जाणीवपूर्वक प्रयत्नांनी आपल्या इंद्रियांना आवरतो आणि मनाला विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे मुक्त करतो, तेव्हाच त्याला आत्मस्वरूपाची अढळ स्थिरता प्राप्त होते. हीच 'स्थितप्रज्ञ' होण्याची पहिली पायरी आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाला बसताना मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांवर (इंद्रियांवर) नियंत्रण मिळवले, तरच त्यांची एकाग्रता वाढून त्यांना विषय नीट समजतो.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 118

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

जेथ कर्माचा अकर्मु होय । आणि अकर्मीं कर्मचि आहे । तोचि पैं ओळखावा येथें । ज्ञानिया तो ॥

"He who sees inaction in action and action in inaction, he is wise among men."

कर्माचा Noun
karmācā
कर्माचा
of action
अकर्मु Noun
akarmu
अकर्म (कर्म नसणे)
inaction
ओळखावा Verb
oḷakhāvā
ओळखावा
should be recognized
ज्ञानिया Noun
jñāniyā
ज्ञानी पुरुष
wise person
बुद्धिमान Adjective
buddhimān
हुशार किंवा प्रज्ञावान
intelligent

💡 अर्थ

जो कर्म में अकर्म देखता है और अकर्म में कर्म देखता है, वही मनुष्यों में बुद्धिमान है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचे निरूपण करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य देहाने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता नाही' या भावनेने कर्मात अकर्म पाहतो आणि जो कर्मे सोडून बसला असूनही मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करतो (म्हणजेच अकर्मात कर्म पाहतो), तोच खरा ज्ञानी होय. आत्मज्ञानामुळे ज्याचा अहंकार नष्ट झाला आहे, तोच कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या प्रकल्पाचे यश मिळाल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता ते सर्वांच्या सहकार्याला देणे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म भेद समजावून सांगत आहेत, ज्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा