←
सोमवार, 23 डिसेंबर 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 60

तंव तो भीष्म महाबळी । कडाडिला सिंहनादें काळीं । मग शंखु पूरिला प्रबळीं । तो गाजला गगनीं ॥ ६० ॥

"Then the mighty Bhishma roared like a lion and blew his powerful conch shell, which resounded through the heavens."

भीष्म Noun
Bhishma
भीष्म पितामह
Bhishma Pitamaha
महाबळी Adjective
Mahabali
अत्यंत बलवान
Very powerful
सिंहनादें Noun
Simhanade
सिंहाच्या गर्जनेप्रमाणे
Like a lion's roar
शंखु Noun
Shankhu
शंख
Conch shell
पूरिला Verb
Purila
फुंकला
Blew
गगनीं Noun
Gagani
आकाशात
In the sky

💡 अर्थ

तब महाबली भीष्म ने सिंह के समान गर्जना की और अपना शंख जोर से बजाया, जिसकी ध्वनि पूरे आकाश में गूंज उठी।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायातील ही ओवी कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रत्यक्ष प्रारंभाचे वर्णन करते. जेव्हा कौरव सैन्यामध्ये उत्साह निर्माण करण्याची गरज होती, तेव्हा सेनापती भीष्म पितामहाने अत्यंत पराक्रमाने सिंहासारखी गर्जना केली. त्यानंतर त्यांनी आपला दिव्य शंख इतक्या जोरात फुंकला की त्याचा प्रचंड आवाज आकाशात सर्वत्र पसरला. संत ज्ञानेश्वर महाराज यातून भीष्मांचे सामर्थ्य आणि युद्धाची भीषणता स्पष्ट करतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखादे मोठे कार्य सुरू करतो, तेव्हा आत्मविश्वास आणि धैर्याने त्याची घोषणा करणे आवश्यक असते. उदाहरण: नवीन व्यवसाय किंवा कठीण परीक्षेला सामोरे जाताना मनात भीती न बाळगता आत्मविश्वासाने सुरुवात करणे.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभी भीष्म पितामहाने शंख फुंकून युद्धाची घोषणा केली, त्या प्रसंगाचे हे वर्णन आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 357

म्हणोनि तो पूर्णकामु । जयाचा गेला मनोरथभ्रमु । जो आत्मरूपीं निष्कामु । निरंतर ॥ ३५७ ॥

"Therefore, he is fully satisfied, whose mental delusions have ceased, and who remains constantly desireless in the Self."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
पूर्णकामु Adjective
Purnakamu
ज्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत असा
One whose desires are fully satisfied
मनोरथभ्रमु Noun
Manorathabhramu
मनातील कल्पनांचा किंवा इच्छेचा भ्रम
Delusion of mental desires
आत्मरूपीं Noun
Atmarupi
आत्मस्वरूपात
In the form of the Self
निष्कामु Adjective
Nishkamu
इच्छारहित किंवा वासनामुक्त
Desireless
निरंतर Adverb
Nirantara
सतत किंवा अखंड
Constantly

💡 अर्थ

इसलिए वही पूर्णकाम है, जिसके मन का भ्रम दूर हो गया है और जो निरंतर आत्मस्वरूप में स्थित होकर निष्काम रहता है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा पुरुषाचे) वर्णन करतात. ज्या माणसाच्या मनातील भौतिक सुखांच्या कल्पना आणि भ्रम पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत, तोच खरा 'पूर्णकाम' होतो. त्याला बाहेरच्या कोणत्याही वस्तूची गरज उरत नाही, कारण तो अखंडपणे आत्मसुखात मग्न असतो. त्याच्या सर्व वासना आत्मज्ञानामुळे शांत झालेल्या असतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण बाह्य गोष्टींमध्ये सुख शोधण्याऐवजी आपल्या कामात आणि स्वतःच्या समाधानात आनंद मानतो, तेव्हा आपल्याला मानसिक शांतता मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ पदकाच्या मोहाने न खेळता खेळाच्या आनंदासाठी खेळणे हे 'पूर्णकाम' होण्याचे लक्षण आहे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज आत्मतृप्त आणि भ्रममुक्त पुरुषाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 120

जैसें कां आकाशाचेनि पालवें । आकाशचि धरावें । तैसें आपणया आपण पावें । तेंचि रूप ॥

"As if one should catch the sky with the hem of the sky, so to attain oneself by oneself is the true form."

जैसें Adverb
jaisē
ज्याप्रमाणे
just as
आकाशाचेनि Noun
ākāśācēni
आकाशाच्या
of the sky
पालवें Noun
pālavēṃ
पदराने किंवा टोकाने
with the hem or edge
धरावें Verb
dharāvēṃ
पकडावे
to hold or catch
आपणया Pronoun
āpaṇayā
स्वतःला
to oneself
पावें Verb
pāvēṃ
मिळवावे किंवा प्राप्त करावे
to attain
रूप Noun
rūpa
स्वरूप किंवा लक्षण
nature or form

💡 अर्थ

जैसे आकाश के पल्लू से आकाश को ही पकड़ा जाए, वैसे ही स्वयं के द्वारा स्वयं को प्राप्त करना ही वास्तविक आत्म-स्वरूप है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराच्या अद्वैत स्थितीचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, आत्मा हा इतका व्यापक आणि सर्वव्यापी आहे की त्याला जाणण्यासाठी कोणत्याही बाह्य साधनाची गरज नसते. ज्याप्रमाणे आकाश हे अनंत आहे आणि त्याला पकडण्यासाठी आकाशाचाच भाग वापरावा लागेल (जे अशक्य आहे कारण ते एकच आहे), तसेच आत्म्याला ओळखण्यासाठी स्वतःलाच स्वतःमध्ये विलीन करावे लागते. येथे ज्ञाता (जाणणारा) आणि ज्ञेय (ज्याला जाणायचे आहे) यांमधील भेद संपून जातो. ही स्थिती म्हणजे केवळ 'असणे' होय, जिथे आत्मा स्वतःच्याच प्रकाशात स्वतःला अनुभवतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण सुखासाठी बाहेरच्या वस्तूंवर अवलंबून असतो. ही ओवी शिकवते की खरे समाधान आपल्या आतच आहे. उदाहरणार्थ, जेव्हा आपण ध्यान करतो, तेव्हा आपण बाह्य जगाचा विचार सोडून स्वतःच्या अंतर्मनात डोकावतो, तेव्हा मिळणारी शांतता हीच 'स्वतःला स्वतःने मिळवणे' आहे.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर आत्मसाक्षात्काराच्या अशा स्थितीचे वर्णन करत आहेत जिथे शोधणारा आणि शोधले जाणारे यातील फरक मिटतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा