🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला मार्गदर्शन करताना म्हणतात की, मनुष्याच्या मनातील सर्व संशय हे केवळ अज्ञानातून निर्माण होतात. हे संशय एका जाळ्याप्रमाणे माणसाला अडकवून ठेवतात आणि त्याची प्रगती रोखतात. हा संशय नष्ट करण्यासाठी दुसऱ्या कोणाची वाट न पाहता, स्वतःच्या विवेकाने आणि आत्मज्ञानाने तो तोडून टाकला पाहिजे. ज्ञानाचा उदय झाला की संशयाचे अस्तित्व आपोआप संपते.

जेव्हा आपल्याला आपल्या ध्येयाबद्दल किंवा क्षमतेबद्दल शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवून तो संशय दूर करावा. उदाहरणार्थ, नवीन व्यवसाय सुरू करताना भीती वाटत असेल, तर त्या क्षेत्राचा अभ्यास केल्यास आत्मविश्वास वाढतो आणि संशय फिटतो.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, श्री ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाच्या तलवारीने संशयाचा नाश करण्याच्या आवश्यकतेवर भर देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत आहेत. येथे 'संन्यास' म्हणजे केवळ वस्त्रांचा त्याग नव्हे, तर बुद्धीने कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे होय. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, ज्याप्रमाणे अग्नी सर्व अशुद्धता जाळून टाकतो, त्याप्रमाणे हा फलाशात्याग मनुष्याचे अंतःकरण शुद्ध करतो. या जगामध्ये किंवा स्वर्गादी तिन्ही लोकांमध्ये आत्मज्ञानायुक्त अशा या त्यागासारखी दुसरी कोणतीही पवित्र किंवा पावन करणारी गोष्ट नाही. हेच परम सत्य आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मला याचे काय फळ मिळेल' या चिंतेत न राहता, ते काम उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासाच्या आनंदासाठी अभ्यास करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्म आणि बुद्धियोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून त्यागाची थोरवी स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला असा उपदेश करतात की, कर्म करणे हे मानवासाठी अपरिहार्य आहे. सृष्टीचे चक्र चालू ठेवण्यासाठी आणि स्वतःच्या प्रगतीसाठी कर्म करणे आवश्यक आहे. ज्ञानी पुरुष देखील लोककल्याणासाठी आपली कर्तव्ये पार पाडतात. म्हणून अर्जुनाने युद्धासारखे आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) सोडू नये. फळाची अपेक्षा न ठेवता, केवळ कर्तव्य भावनेने आपले काम करणे हाच श्रेष्ठ मार्ग आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता, अभ्यास करणे हे आपले 'उचित कर्म' समजून ते प्रामाणिकपणे पूर्ण करावे. उदाहरण: खेळाडूने विजयापेक्षा खेळातील कौशल्यावर लक्ष केंद्रित करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की कर्म टाळणे कोणालाही शक्य नाही, म्हणून त्याने आपले विहित कर्तव्य पार पाडले पाहिजे.