←
रविवार, 08 डिसेंबर 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 60

तरी अर्जुना ऐकें । हें सांगावें न लगे कौतुकें । जे अभ्यासाचेनि कडाके । इंद्रियें दमिलीं ॥ ६० ॥

Tari Arjuna aike | He sangave na lage kautuke | Je abhyasacheni kadake | Indriye damili || 60 ||

"Therefore, Arjuna, listen; this is not something to be said lightly. The senses are subdued only by the rigor of practice."

तरी Conjunction
Tari
तर/म्हणून
Therefore/So
ऐकें Verb
Aike
ऐक
Listen
कौतुकें Adverb
Kautuke
सहजपणे/कौतुकाने
Easily/Casually
अभ्यासाचेनि Noun
Abhyasacheni
अभ्यासाच्या/सरावाच्या
Through practice
कडाके Noun
Kadake
तीव्रतेने/जोरावर
Intensity/Rigor
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
Senses
दमिलीं Verb
Damili
जिंकली/ताब्यात घेतली
Subdued/Controlled

💡 अर्थ

अर्जुना, लक्ष देऊन ऐक. हे काही सहज किंवा कौतुकाने सांगण्यासारखे नाही, तर अभ्यासाच्या अत्यंत जोरावरच इंद्रियांवर ताबा मिळवता येतो.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, इंद्रियांवर विजय मिळवणे ही केवळ बोलण्याची गोष्ट नाही. साधक जेव्हा अत्यंत निष्ठेने आणि कडक अभ्यासाने (साधनेने) प्रयत्न करतो, तेव्हाच ही चंचल इंद्रिये ताब्यात येतात. इंद्रिये स्वभावतः विषयांकडे धावणारी असतात, त्यांना वश करण्यासाठी सातत्यपूर्ण आणि कठोर प्रयत्नांची आवश्यकता असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जर आपल्याला एखादी वाईट सवय सोडायची असेल, तर केवळ इच्छा असून चालत नाही. त्यासाठी रोजच्या सरावाने आणि शिस्तीने स्वतःवर नियंत्रण मिळवावे लागते. उदाहरणार्थ, अभ्यासात मन एकाग्र करण्यासाठी रोज थोडा वेळ ध्यान करण्याचा सराव करणे आवश्यक आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियनिग्रहासाठी अभ्यासाचे आणि सातत्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 26

तत्रापश्यत्स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् । आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥

तेथ अर्जुनें देखिले । गोत्रज सकळ दाटले । पितामह आणि गुरु संचले । मातुल भ्राते ॥

"There Arjuna saw his kinsmen gathered; grandfathers and teachers assembled, along with maternal uncles and brothers."

देखिले Verb
Dekhile
पाहिले
Saw
गोत्रज Noun
Gotraja
रक्ताचे नातेवाईक
Kinsmen / Blood relatives
दाटले Verb
Datale
गर्दी केली / जमले
Gathered / Crowded
पितामह Noun
Pitamaha
आजोबा
Grandfather
मातुल Noun
Matula
मामा
Maternal uncle
भ्राते Noun
Bhrate
भाऊ
Brothers

💡 अर्थ

तिथे अर्जुनाने पाहिले की, त्याचे सर्व नातेवाईक एकत्र जमले आहेत. त्यामध्ये त्याचे आजोबा, गुरु, मामा आणि भाऊ यांचा समावेश होता.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनःस्थितीचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभे राहिल्यावर अर्जुनाला समोर शत्रूऐवजी आपलेच सगेसोयरे दिसले. भीष्म पितामहांसारखे वडीलधारे, द्रोणाचार्यांसारखे आदरणीय गुरु, शल्यासारखे मामा आणि दुर्योधनासारखे भाऊ पाहून अर्जुनाचे मन व्याकुळ झाले. हे युद्ध केवळ राज्यासाठी नसून आपल्याच रक्ताच्या नात्यांविरुद्ध आहे, याची जाणीव त्याला या क्षणी झाली. ही ओवी अर्जुनाच्या 'विषादाची' किंवा मानसिक द्वंद्वाची सुरुवात दर्शवते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अनेकदा आपल्याला अशा प्रसंगांना सामोरे जावे लागते जिथे आपले कर्तव्य आणि आपली नाती यांच्यात संघर्ष होतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या अधिकाऱ्याला आपल्याच नातेवाईकाने केलेल्या चुकीबद्दल शिक्षा द्यावी लागते, तेव्हा होणारी मनाची अवस्था अर्जुनासारखीच असते.

📌 संदर्भ

युद्ध सुरू होण्यापूर्वी कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहून अर्जुन आपल्या नातेवाईकांकडे पाहतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 104

म्हणोनि उचित कर्म । जेणें पाविजे परम धर्म । तें आचरावें सप्रेम । यथाविधी ॥ १०४ ॥

"Therefore, perform the appropriate duty, by which the supreme dharma is attained, with love and according to the rules."

उचित Adjective
Uchita
योग्य किंवा विहित
Appropriate or prescribed
कर्म Noun
Karma
कार्य किंवा कर्तव्य
Action or duty
पाविजे Verb
Pavije
प्राप्त होते
Is attained
परम Adjective
Parama
श्रेष्ठ किंवा सर्वोच्च
Supreme or highest
सप्रेम Adverb
Saprema
प्रेमासह
With love
यथाविधी Adverb
Yathavidhi
शास्त्राप्रमाणे किंवा नियमानुसार
According to rules

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य आणि शास्त्रविहित कर्म आहे, ज्याद्वारे श्रेष्ठ धर्माची प्राप्ती होते, ते कर्म प्रेमाने आणि योग्य पद्धतीने करावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते सांगतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजेच विहित कर्तव्य कधीही टाळू नये. ज्या कर्माच्या पालनाने आपल्याला परम धर्माची किंवा आध्यात्मिक उन्नतीची प्राप्ती होते, असे कर्म केवळ कर्तव्य म्हणून न करता ते अत्यंत प्रेमाने (सप्रेम) आणि शास्त्राने सांगितलेल्या नियमांनुसार (यथाविधी) पार पाडावे. कर्माकडे बघण्याचा दृष्टिकोन हा भक्तीचा असावा, तरच ते कर्म बंधनातून मुक्त करणारे ठरते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्याला दिलेले काम किंवा कर्तव्य हे ओझे न मानता ते आनंदाने आणि शिस्तीने पूर्ण करावे. उदाहरण: विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास हा केवळ परीक्षेसाठी न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या आवडीने आणि नियोजित वेळेत पूर्ण करावा.

📌 संदर्भ

श्री ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माचे पालन आणि विहित कर्माचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा