←
शनिवार, 07 डिसेंबर 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 359

जैसा समुद्रु भरला । तरी न सांडी आपुली वेला । तैसा जो क्षोभु न पावे जाहला । कामेसीं ॥

"As the ocean is full yet does not leave its shore, so is he who remains unagitated by desires."

समुद्रु Noun
Samudru
सागर / समुद्र
Ocean
भरला Adjective
Bharala
पूर्ण भरलेला
Full / Overflowing
सांडी Verb
Sandi
सोडणे / त्यागणे
To leave / abandon
वेला Noun
Vela
मर्यादा / किनारा
Boundary / Shore
क्षोभु Noun
Khobhu
खळबळ / विचलित होणे
Agitation / Disturbance
कामेसीं Noun
Kamesi
इच्छा किंवा वासनेमुळे
By desires

💡 अर्थ

जैसे समुद्र पूरी तरह भरा होने पर भी अपनी मर्यादा नहीं छोड़ता, वैसे ही जिसके मन में कामनाएँ आने पर भी वह विचलित नहीं होता, वही स्थितप्रज्ञ है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या मानसिक स्थिरतेचे वर्णन करण्यासाठी समुद्राचे उदाहरण देतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांचे पाणी समुद्राला येऊन मिळते, तरीही समुद्र आपली मर्यादा सोडून बाहेर येत नाही. तो शांत आणि गंभीर राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात विषयांच्या अनेक इच्छा किंवा बाह्य जगातील प्रलोभने आली, तरी त्याचे मन डळमळीत होत नाही. तो आपल्या आत्मस्वरूपाच्या आनंदाने इतका तृप्त असतो की बाह्य गोष्टींचा त्याच्यावर कोणताही परिणाम होत नाही. असा पुरुषच खऱ्या अर्थाने शांती प्राप्त करतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या आयुष्यात जेव्हा खूप सुख किंवा दुःख येते, तेव्हा समुद्राप्रमाणे शांत राहून आपल्या कर्तव्यापासून ढळू नये. उदाहरण: परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले तरी गर्विष्ठ होऊ नये आणि कमी मिळाले तरी खचून न जाता पुन्हा प्रयत्न करावा.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांच्या सानिध्यात असूनही कसा अविचल राहतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राच्या उदाहरणाने स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 13

तरी चातुर्वर्ण्य म्यां सृजिलें । गुणकर्मविभागें कल्पिलें । परि तें मीचि कीं न केलें । ऐसें जाणें ॥

"The four-fold order was created by Me according to the divisions of Gunas and Karma; though I am its author, know Me as the non-doer."

चातुर्वर्ण्य Noun
Chaturvarnya
चार वर्ण (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र)
The four-fold social order
सृजिलें Verb
Srujile
निर्माण केले
Created
गुणकर्मविभागें Adverb
Gunakarmavibhage
गुण आणि कर्माच्या विभागणीनुसार
According to qualities and actions
कल्पिलें Verb
Kalpile
रचले किंवा कल्पिले
Designed or conceived
अकर्ता Noun
Akarta
काहीही न करणारा (अलिप्त)
Non-doer

💡 अर्थ

मैंने ही गुणों और कर्मों के विभाग के अनुसार चार वर्णों की रचना की है। यद्यपि मैं उनका कर्ता हूँ, फिर भी मुझे अकर्ता ही जानो।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा संदेश स्पष्ट करतात की, सृष्टीतील चार वर्णांची व्यवस्था ही कोणा एका व्यक्तीने लादलेली नसून ती निसर्गतः व्यक्तीच्या अंगी असलेल्या 'सत्त्व, रज आणि तम' या गुणांवर आणि त्यांच्या कर्मांवर आधारित आहे. जरी ही संपूर्ण सृष्टी आणि त्यातील नियम ईश्वराने बनवले असले, तरी ईश्वर स्वतः त्या कर्मांच्या फळांपासून अलिप्त असतो. तो 'अकर्ता' आहे. माणसानेही आपली कर्तव्ये पार पाडताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडून दिले पाहिजे, हा यातील मुख्य उपदेश आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या कामात नैपुण्य मिळवणे आणि ते निस्वार्थ भावनेने करणे. उदाहरण: वर्गातील मॉनिटरने आपली जबाबदारी पार पाडताना 'मी मोठा आहे' असा गर्व न करता सर्वांच्या हितासाठी काम करावे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सृष्टीतील गुण-कर्मावर आधारित व्यवस्थेची माहिती देत असून स्वतःचे अकर्तेपण स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 2

तंव तो अर्जुनु कवणु पां । जो मोहें ग्रासिला असे गा । जैसा कां मेघाचां वेढां । सूर्य लोपे ॥

"Then who is that Arjuna? The one who is swallowed by delusion, just as the sun is hidden by a veil of clouds."

तंव Adverb
Tanva
तेव्हा
Then
कवणु Pronoun
Kavanu
कोण
Who
मोहें Noun
Mohe
मोहाने
By delusion
ग्रासिला Verb
Grasila
गिळलेला किंवा व्यापलेला
Consumed or swallowed
मेघाचां Noun
Meghacham
ढगांच्या
Of clouds
लोपे Verb
Lope
झाकला जातो किंवा लुप्त होतो
Is hidden or disappears

💡 अर्थ

संजय ने कहा, वह अर्जुन कौन है? जो मोह से ग्रस्त है, जैसे बादलों के घेरे में सूर्य छिप जाता है।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे आकाशात दाट ढग जमा झाले की प्रखर सूर्यही दिसेनासा होतो, त्याप्रमाणे अर्जुनाचे शौर्य आणि विवेक मोहाच्या ढगांखाली झाकले गेले आहे. अर्जुन हा मुळात ज्ञानी आणि वीर आहे, परंतु युद्धाच्या प्रसंगी निर्माण झालेल्या 'स्वकीय' प्रेमामुळे (मोह) त्याची बुद्धी भ्रमिष्ट झाली आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात भावनेच्या आहारी जाऊन चुकीचा निर्णय घेतो, तेव्हा आपण या ओवीचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आल्यावर निराश होणे म्हणजे आपल्या आत्मविश्वासावर मोहाचे ढग येण्यासारखे आहे.

📌 संदर्भ

दुसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संजय धृतराष्ट्राला अर्जुनाच्या मनस्थितीचे वर्णन करून सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा