🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाची (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा व्यक्तीची) अवस्था स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा गोड आणि रसाळ पदार्थ खाताना आपण त्याचा आनंद घेतो आणि तो टाकून देत नाही, त्याचप्रमाणे ज्या योग्याला आत्मज्ञानाचा आणि परमानंदाचा अनुभव आला आहे, तो बाह्य जगातील विषयांमध्ये (शब्द, स्पर्श, रूप इ.) अडकत नाही. त्याच्यासाठी हे विषय आता अपवित्र किंवा टाकाऊ ठरत नाहीत, तर तो त्यांच्या पलीकडे गेलेला असतो. त्याला आत्मसुखाची इतकी गोडी लागलेली असते की बाह्य प्रलोभने त्याला विचलित करू शकत नाहीत.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या चांगल्या कामात किंवा अभ्यासात मनापासून आनंद मिळू लागतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीसारखी बाह्य प्रलोभने आपल्याला त्रास देऊ शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या खेळाडूला सरावात आनंद मिळत असेल, तर तो आरामाच्या मोहाकडे दुर्लक्ष करतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाच्या अंतर्मनाची अवस्था सांगत आहेत, जो आत्मसुखात पूर्णपणे मग्न झालेला असतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे शास्त्रशुद्ध, नैतिक आणि आपल्या वाट्याला आलेले कर्तव्य (स्वधर्म) आहे. कर्म करताना मनात फळाची किंवा वैयक्तिक फायद्याची कोणतीही अपेक्षा न ठेवता ते ईश्वराची सेवा म्हणून अर्पण करावे. जेव्हा आपण फळाची आशा सोडतो, तेव्हा कर्माचे ओझे किंवा बंधन राहत नाही आणि चित्तशुद्धी होते.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) सतत चिंता न करता, केवळ अभ्यासावर (कर्मावर) पूर्ण लक्ष केंद्रित करावे. यामुळे अभ्यासाचा दर्जा सुधारतो आणि तणाव कमी होतो.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्मानुसार कर्म करणे कसे श्रेष्ठ आहे, हे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या स्वरूपाचे सखोल वर्णन करतात. ते म्हणतात की, हा संपूर्ण संसार म्हणजे मनाच्या पडद्यावर उमटलेले एक चित्र आहे. मन हे त्या चित्रासाठी लागणारा आधार किंवा कापड (पट) आहे. जेव्हा आत्मज्ञानामुळे किंवा साधनेमुळे हे मनरूपी कापडच फाटून जाते (म्हणजेच मन लय पावते), तेव्हा त्यावर दिसणारे संसाराचे खोटे चित्र किंवा भ्रम आपोआपच नष्ट होतो. जोपर्यंत मन आहे, तोपर्यंतच हा द्वैत प्रपंच भासतो.

आपल्या आयुष्यातील बहुतेक दुःख हे आपल्या विचारांमुळे (मनामुळे) असते. जर आपण आपले मन शांत आणि स्थिर ठेवले, तर बाह्य जगातील समस्यांचा त्रास कमी होतो. उदाहरण: अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हा मनाचा खेळ आहे; प्रकाश पडताच (ज्ञान मिळताच) तो भास संपतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज संसाराचा भ्रम आणि मनाचा संबंध स्पष्ट करत आहेत.