🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभीच्या प्रसंगाचे वर्णन करतात. भगवान श्रीकृष्ण (ऋषीकेश) यांनी आपला पाञ्चजन्य शंख वाजवून युद्धाची घोषणा केली. अर्जुनाने (धनंजय) आपला देवदत्त शंख वाजवला. तसेच, अफाट शक्ती असलेल्या भीमसेनाने आपला पौण्ड्र नावाचा महाशंख फुंकला. हे शंखनाद पांडवांच्या विजयाचा आणि अन्यायाविरुद्धच्या संघर्षाचा जयघोष होते. ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी युद्धाच्या गांभीर्याचे आणि पांडवांच्या आत्मविश्वासाचे दर्शन घडवते.

जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या कार्याची किंवा ध्येयाची सुरुवात करतो, तेव्हा पूर्ण आत्मविश्वासाने आणि तयारीने केली पाहिजे, जसे पांडवांनी शंखनाद करून आपली सिद्धता दर्शवली. उदाहरणार्थ: परीक्षेचा अभ्यास सुरू करताना मनाचा ठाम निश्चय करणे.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या सुरुवातीला पांडव सैन्यातील प्रमुख योद्ध्यांनी केलेल्या शंखनादाचे वर्णन.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्याचे मन पूर्णपणे शुद्ध झाले आहे आणि ज्याच्या मनात कसलेही विकार उरलेले नाहीत, असा पुरुष आत्मस्वरूपात विलीन होतो. बाह्य जगातील गोंधळाचा किंवा सुख-दुःखाचा त्याच्यावर कोणताही परिणाम होत नाही. तो स्वतःच्या आत्म्यातच पूर्ण समाधान मानतो आणि तिथेच स्थिर राहतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण खूप तणावात असतो, तेव्हा थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या मनाचा विचार करावा. मन शांत ठेवल्याने कठीण प्रसंगातही योग्य निर्णय घेता येतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कठीण प्रश्न आल्यावर घाबरून न जाता शांत राहिल्यास उत्तर आठवण्यास मदत होते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे आणि आत्मिक शांती कशी प्राप्त होते हे सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीकृष्णाच्या शब्दांचे वर्णन करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणतात की, आतापर्यंत मी तुला 'सांख्य' म्हणजे आत्मज्ञानाबद्दल सांगितले. आता तेच ज्ञान प्रत्यक्ष व्यवहारात कसे वापरावे, म्हणजेच 'बुद्धियोग' किंवा 'निष्काम कर्मयोग' काय आहे, हे मी तुला समजावून सांगणार आहे. हा विषय अत्यंत महत्त्वाचा आणि विलक्षण (कौतुकास्पद) असल्यामुळे तू तो पूर्ण एकाग्रतेने ऐकावा.

कोणतेही काम करताना ते केवळ फळाच्या आशेने न करता, बुद्धी स्थिर ठेवून आणि आवडीने करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ मार्कांसाठी न करता, विषय समजून घेण्याच्या आनंदासाठी करावा.

आत्म्याचे तात्विक स्वरूप (सांख्य) सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण आता अर्जुनाला ते ज्ञान आचरणात आणण्याचा मार्ग म्हणजेच बुद्धियोग सांगण्यास सुरुवात करत आहेत.