🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याला केवळ विहित कर्म करण्याचा अधिकार आहे. कर्माचे फळ काय मिळेल, हे आपल्या हातात नसते. जर आपण फळाची अपेक्षा ठेवून काम केले, तर त्या फळाच्या चिंतेमुळे कर्माची गुणवत्ता खालावते आणि मनाला शांती लाभत नाही. म्हणून, फळाचा मोह सोडून केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करणे हाच खरा मार्ग आहे. हेच श्रीकृष्णाने अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी समजावून सांगितले आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्यापेक्षा, आपला पूर्ण वेळ आणि शक्ती अभ्यासावर केंद्रित करावी. अभ्यासाचे फळ (निकाल) आपोआप मिळेल, पण त्याची चिंता केल्याने अभ्यासात अडथळा येतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत आहेत, जिथे फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य पार पाडणे महत्त्वाचे आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्तव्ये (कर्मे) करणे सोडू नये, परंतु ती करताना फळाची आसक्ती पूर्णपणे त्यागली पाहिजे. त्यांनी येथे 'भाजलेल्या बियांचे' अत्यंत समर्पक उदाहरण दिले आहे. ज्याप्रमाणे एखादे बी अग्नीत भाजले की त्याची अंकुरण क्षमता नष्ट होते आणि ते पुन्हा जमिनीतून उगवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे जेव्हा एखादे कर्म फळाच्या इच्छेशिवाय केले जाते, तेव्हा ते कर्म 'दग्ध' होते. असे निष्काम कर्म कर्त्याला कर्माच्या बंधनात किंवा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवत नाही. हेच मुक्तीचे खरे साधन आहे.

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल किंवा आपल्याला कोणते बक्षीस मिळेल याची चिंता न करता, केवळ आनंदाने आणि प्रामाणिकपणे अभ्यास करावा. जेव्हा आपण निकालाच्या दडपणाशिवाय काम करतो, तेव्हा आपली कामगिरी अधिक चांगली होते आणि मनाला शांती मिळते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज भाजलेल्या बियांचे उदाहरण देऊन निष्काम कर्माचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्राचे महत्त्व विशद करतात. कुरुक्षेत्र हे केवळ एक युद्धभूमी नसून ते 'धर्मक्षेत्र' आहे, जिथे सत्याचा आणि धर्माचा निर्णय होतो. 'विचित्र' या शब्दाचा अर्थ येथे 'विविध प्रकारची' किंवा 'विलक्षण' असा आहे, कारण एका बाजूला अधर्माचे सैन्य (कौरव) आणि दुसऱ्या बाजूला धर्माचे सैन्य (पांडव) उभे आहे. हे वर्णन युद्धाच्या सुरुवातीची पार्श्वभूमी आणि त्या जागेचे पावित्र्य दर्शवते.

आपल्या दैनंदिन जीवनातही अनेकदा कुरुक्षेत्रासारखी परिस्थिती निर्माण होते, जिथे आपल्याला दोन भिन्न विचारांमध्ये निवड करावी लागते. अशा वेळी आपण धर्माच्या (सत्याच्या) बाजूने उभे राहणे महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ: परीक्षेत कॉपी करण्याचा मोह टाळून प्रामाणिकपणे पेपर लिहिणे हे आपले 'धर्मक्षेत्र' आहे.

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्रावरील परिस्थितीचे वर्णन करून सांगत आहे की तिथे कशा प्रकारे दोन्ही सैन्यं जमा झाली आहेत.