🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, इंद्रियांच्या विषयांतून मिळणारे सुख हे आभासी आहे. ते सुख नसून दुःखाचे मूळ आहे. ज्याप्रमाणे कुपथ्य (अहितकारक आहार) केल्याने शरीरात रोग वाढतात, त्याचप्रमाणे इंद्रियांच्या आहारी गेल्याने मनुष्याला केवळ दुःख आणि अशांती प्राप्त होते. हे सुख क्षणभंगुर असून त्याचा शेवट नेहमीच कष्टदायक असतो. ज्ञानी पुरुष या सुखाला टाळतात कारण त्यांना त्याचे परिणाम माहित असतात.

जंक फूड खाताना चविष्ट वाटते, पण नंतर पोट बिघडते. तसेच तात्पुरत्या सुखाच्या मागे न लागता जे आपल्या हिताचे आहे तेच करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यासाऐवजी खेळणे तात्पुरते सुख देते, पण परीक्षेच्या वेळी तेच दुःखाचे कारण ठरते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियजन्य सुखाचे परिणाम आणि ज्ञानी लोक त्यापासून दूर का राहतात हे समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः विषयांचा त्याग करणे म्हणजे खरे वैराग्य नव्हे. एखादा आजारी माणूस किंवा उपवास करणारा माणूस अन्नापासून दूर राहतो, पण त्याच्या मनात अन्नाची चव घेण्याची इच्छा (रस) कायम असते. जोपर्यंत साधकाला परब्रह्माचा अनुभव येत नाही, तोपर्यंत विषयांची ही सूक्ष्म ओढ किंवा गोडी मनातून जात नाही. जेव्हा आत्मसाक्षात्कार होतो, तेव्हाच ही विषयांची आसक्ती मुळासकट नष्ट होते. इंद्रियांना बळजबरीने रोखणे ही तात्पुरती अवस्था आहे, पण परमात्म्याचा आनंद मिळणे ही कायमस्वरूपी निवृत्ती आहे.

एखादी वाईट सवय सोडताना फक्त ती कृती थांबवून चालत नाही, तर मनातून त्याबद्दलची ओढ कमी करणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यासासाठी मोबाईल बाजूला ठेवला तरी मन त्यातच असेल तर उपयोग नाही; जेव्हा अभ्यासातील गोडी समजेल, तेव्हाच मोबाईलची ओढ आपोआप कमी होईल.

इंद्रियांचे दमन आणि मनातील सूक्ष्म आसक्ती यातील फरक स्पष्ट करताना माऊली हे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून 'स्वधर्म' आणि 'कर्तव्य' यांचे महत्त्व विशद करतात. ते सांगतात की, जीवनात आपल्या समोर जी परिस्थिती येते, त्या परिस्थितीत जे कर्म करणे योग्य आणि आवश्यक असते, ते टाळू नये. 'विहित' म्हणजे जे आपल्यासाठी विहित किंवा नेमून दिलेले आहे, असे कर्म फळाची अपेक्षा न ठेवता निष्ठेने करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे, असा संदेश येथे दिला आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखादा विद्यार्थी आहे, तर त्याचे 'विहित' कर्म म्हणजे अभ्यास करणे. खेळाच्या वेळी खेळणे आणि अभ्यासाच्या वेळी अभ्यास करणे, हे प्रसंगाने प्राप्त झालेले कर्तव्य चोख बजावणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज प्राप्त परिस्थितीनुसार आपले कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.