←
मंगळवार, 15 ऑक्टोबर 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 252

प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ ५५ ॥

जेणें सांडिला सर्व कामु । जो अंतःकरणीं पूर्णकामु । तोचि जाणावा निष्कामु । स्थितप्रज्ञु ॥ २५२ ॥

"He who has cast off all desires and is fully satisfied within his own heart, know him alone to be desireless and of steady wisdom."

सांडिला Verb
Sandila
त्याग केला / सोडला
Relinquished / Abandoned
कामु Noun
Kamu
इच्छा / वासना
Desire / Lust
पूर्णकामु Adjective
Purnakamu
पूर्णपणे समाधानी
Fully satisfied
निष्कामु Adjective
Nishkamu
इच्छारहित
Desireless
स्थितप्रज्ञु Noun
Sthitaprajnu
स्थिर बुद्धीचा
One of steady wisdom

💡 अर्थ

ज्याने आपल्या मनातील सर्व इच्छा सोडून दिल्या आहेत आणि जो आपल्या स्वतःच्या मनातच पूर्णपणे समाधानी आहे, त्यालाच 'स्थितप्रज्ञ' (स्थिर बुद्धीचा) समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा व्यक्तीचे) लक्षण सांगतात. जो मनुष्य आपल्या मनातील सर्व भौतिक वासना आणि फळाची आशा पूर्णपणे त्यागून देतो आणि बाह्य विषयांच्या सुखावर अवलंबून न राहता केवळ आत्मस्वरूपातच तृप्त राहतो, तोच खरा निष्काम योगी होय. अशा व्यक्तीची बुद्धी कोणत्याही परिस्थितीत डळमळीत होत नाही, म्हणून त्याला स्थितप्रज्ञ म्हटले जाते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण इतरांच्या कौतुकावर किंवा बाह्य वस्तूंवर आपले सुख अवलंबून न ठेवता स्वतःच्या कर्मात आनंद मानतो, तेव्हा आपण मानसिक शांती मिळवू शकतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत हरलो तरी आपल्या प्रामाणिक प्रयत्नांमुळे समाधानी राहणे म्हणजे स्थितप्रज्ञतेचा सराव करणे होय.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या (स्थितप्रज्ञ) माणसाची लक्षणे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 62

म्हणोनि कर्म सांडिजे । कीं नैष्कर्म्य होइजे । हें न घडे सहजे । अर्जुना पां ॥

"Therefore, by merely abandoning action, one does not attain the state of actionlessness; this does not happen easily, O Arjuna."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
सांडिजे Verb
Sāṇḍije
सोडावे / त्याग करावा
To abandon / To renounce
नैष्कर्म्य Noun
Naiṣkarmya
कर्ममुक्त अवस्था
State of actionlessness
सहजे Adverb
Sahaje
सहजासहजी / सहजपणे
Easily / Naturally
न घडे Verb
Na ghaḍe
घडत नाही / शक्य नाही
Does not happen

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, केवळ कर्मे सोडल्याने कुणालाही कर्ममुक्त अवस्था (नैष्कर्म्य) सहजासहजी प्राप्त होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, केवळ बाह्यतः कर्म त्यागल्याने किंवा क्रिया थांबवल्याने मनुष्य नैष्कर्म्य स्थितीला (कर्माच्या बंधनातून मुक्त होणे) पोहोचू शकत नाही. जोपर्यंत मनात वासना आणि अहंकार शिल्लक आहे, तोपर्यंत कर्म सोडणे हे केवळ ढोंग ठरेल. खऱ्या अर्थाने कर्ममुक्त होण्यासाठी कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे आवश्यक आहे, केवळ शारीरिकरीत्या कर्म थांबवणे पुरेसे नाही. प्रकृतीच्या गुणामुळे मनुष्य क्षणभरही कर्माशिवाय राहू शकत नाही, त्यामुळे कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा निष्काम भावनेने कर्म करणे श्रेष्ठ आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढल्याने मानसिक शांती मिळत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा करून पुस्तक बाजूला ठेवले तरी त्याच्या मनात परीक्षेची भीती राहतेच. त्याऐवजी, फळाची चिंता न करता मनापासून अभ्यास करणे हाच खरा मार्ग आहे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की केवळ कर्म त्यागणे म्हणजे कर्ममुक्ती नव्हे, तर कर्मातील आसक्ती सोडणे महत्त्वाचे आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 76

तिये सैन्ये दोन्ही थोर । जैसे प्रळयकाळींचे सागर । मर्यादा सांडूनि अपार । मिळाले दोन्ही ॥ ७६ ॥

"Those two great armies, like the oceans at the time of cosmic dissolution, having crossed their limits, met each other."

तिये Pronoun
Tiye
ती
Those
सैन्ये Noun
Sainye
लष्कर किंवा सेना
Armies
थोर Adjective
Thor
मोठी किंवा महान
Great or Large
प्रळयकाळींचे Adjective
Pralayakaliche
युगांताच्या वेळचे
Of the time of dissolution
सागर Noun
Sagar
समुद्र
Oceans
मर्यादा Noun
Maryada
सीमा किंवा मर्यादा
Boundaries
सांडूनि Verb
Sanduni
सोडून किंवा ओलांडून
Leaving or Transgressing
मिळाले Verb
Milale
एकत्र आले
Met or Converged

💡 अर्थ

ती दोन्ही सैन्ये इतकी मोठी होती की, जणू प्रलयकाळाचे दोन समुद्र आपल्या मर्यादा ओलांडून एकमेकांना येऊन मिळाले आहेत.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्रावरील दोन्ही सैन्यांच्या अफाट विस्ताराचे वर्णन करत आहेत. कौरव आणि पांडव या दोन्ही बाजूंची सैन्ये इतकी प्रचंड होती की त्यांची तुलना प्रलयकाळाच्या महासागराशी केली आहे. ज्याप्रमाणे प्रलयकाळी समुद्र आपली मर्यादा सोडून सर्वत्र पसरतो आणि सर्व काही व्यापून टाकतो, त्याचप्रमाणे ही दोन अफाट सैन्ये युद्धासाठी समोरासमोर उभी ठाकली होती. हे दृश्य अत्यंत भव्य आणि तितकेच भयानक होते, जे पाहून युद्धाच्या भीषणतेची जाणीव होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा दोन अत्यंत मोठ्या शक्ती किंवा विचार एकमेकांसमोर उभे ठाकतात, तेव्हा त्यांच्यातील संघर्षाची तीव्रता स्पष्ट करण्यासाठी या ओवीचा वापर होतो. उदाहरण: दोन मोठ्या जागतिक कंपन्यांमधील व्यावसायिक स्पर्धा जेव्हा शिगेला पोहोचते, तेव्हा त्याचे वर्णन या ओवीने करता येईल.

📌 संदर्भ

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्रावरील दोन्ही सैन्यांच्या अफाट विस्ताराचे आणि त्यांच्यातील संघर्षाच्या सुरुवातीचे वर्णन करून सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा