←
शनिवार, 05 ऑक्टोबर 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 197

जेथें हे विषय विसरले । इंद्रियें आपणपें विसरलीं । तेथें मनही हारपलें । आपणया आपण ॥

"Where these objects are forgotten, the senses forget their own nature, and there the mind too is lost within itself."

विषय Noun
Vishaya
इंद्रियांचे उपभोग्य पदार्थ
Sensory objects
विसरले Verb
Visarale
विसर पडला
Forgotten
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
Senses
हारपलें Verb
Harapale
हरवून गेले किंवा विलीन झाले
Lost or merged
आपणया Pronoun
Aapanaya
स्वतःमध्ये
In oneself

💡 अर्थ

जेव्हा आत्मज्ञानाची प्राप्ती होते, तेव्हा बाह्य जगातील विषयांचा विसर पडतो, इंद्रिये स्वतःचे अस्तित्व विसरतात आणि मन सुद्धा स्वतःमध्येच (आत्मस्वरूपात) हरवून जाते.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाच्या अत्युच्च अवस्थेचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा एखादा साधक आत्मसाक्षात्काराच्या स्थितीत पोहोचतो, तेव्हा त्याला बाह्य जगातील शब्दादी विषयांचे भान राहत नाही. त्याची इंद्रिये जी एरवी बाह्य सुखांकडे धावत असतात, ती अंतर्मुख होऊन आपले वेगळेपण विसरतात. शेवटी, ज्या मनामुळे संकल्प-विकल्प निर्माण होतात, ते मन देखील आत्मस्वरूपात विलीन होते. ही अवस्था म्हणजे द्वैताचा नाश आणि केवळ अद्वैत आनंदाचा अनुभव होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कामात पूर्णपणे एकाग्र होतो, तेव्हा आपल्याला आजूबाजूच्या गोंगाटाचा किंवा तहान-भुकेचा विसर पडतो. हीच एकाग्रता जर आपण ध्यानामध्ये लावली, तर मानसिक ताण कमी होऊन खरी शांती मिळते.

📌 संदर्भ

आत्मसाक्षात्कार झालेल्या व्यक्तीची स्थिती कशी असते, जिथे मन आणि इंद्रिये आत्मस्वरूपात विलीन होतात, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 137

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । जेणें अंतःकरण हें निकें । होय तेंचि कौतुकें । ज्ञान जाणावें ॥ १३७ ॥

"Therefore, Arjuna, listen; that which makes the inner self pure, recognize that as knowledge."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
ऐकें Verb
Aike
ऐक
Listen
अंतःकरण Noun
Antahkaran
मन किंवा हृदय
Inner self or mind
निकें Adjective
Nike
शुद्ध किंवा स्वच्छ
Pure or clean
कौतुकें Adverb
Kautuke
सहजपणे किंवा कौतुकाने
Easily or with wonder
जाणावें Verb
Janave
समजावे
Should be known

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना ऐक, ज्या गोष्टीमुळे आपले मन शुद्ध आणि स्वच्छ होते, त्यालाच खरे 'ज्ञान' समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाची अत्यंत सोपी पण खोल व्याख्या सांगतात. त्यांच्या मते, केवळ पुस्तकी माहिती मिळवणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. ज्या विचारांमुळे किंवा ज्या साधनेमुळे माणसाचे अंतःकरण (मन आणि बुद्धी) निर्मळ होते, ज्यातून काम-क्रोधादी विकार गळून पडतात, तेच खरे ज्ञान आहे. हे ज्ञान आत्मसाक्षात्काराचा मार्ग सुलभ करते आणि मनुष्याला अज्ञानाच्या अंधारातून बाहेर काढते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण खूप माहिती वाचतो, पण जर त्या माहितीने आपला स्वभाव सुधारला नाही, तर ते खरे ज्ञान नाही. उदाहरणार्थ, जर आपण 'प्राणिमात्रांवर दया करावी' हे शिकलो आणि प्रत्यक्षात तसे वागू लागलो, तरच ते ज्ञान आपल्या अंतःकरणाला शुद्ध करते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला खऱ्या ज्ञानाचे स्वरूप आणि त्याचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 347

क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥

मग तया संमोहापासाव। उपजे स्मृतिभ्रंश पहा हो। जैसा पवनें दीपु मालवे। तैसा बोधु जाय॥

"Then from that delusion, loss of memory arises, behold! Just as a lamp is extinguished by the wind, so does wisdom depart."

संमोहापासाव Noun
saṃmohāpāsāva
मोहापासून
from delusion
उपजे Verb
upaje
निर्माण होते
arises
स्मृतिभ्रंश Noun
smṛtibhraṃśa
स्मरणशक्तीचा नाश
loss of memory/wisdom
पवनें Noun
pavanēṃ
वाऱ्याने
by wind
मालवे Verb
mālave
विझतो
extinguishes
बोधु Noun
bodhu
विवेक किंवा ज्ञान
wisdom or knowledge

💡 अर्थ

त्या मोहामुळे माणसाची स्मृती (आठवण) नष्ट होते. ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या झोक्याने दिवा विझतो, त्याप्रमाणे माणसाचा विवेक किंवा ज्ञान नाहीसे होते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत क्रोधाचे परिणाम स्पष्ट करतात. जेव्हा मनुष्याच्या मनात क्रोध निर्माण होतो, तेव्हा तो मोहात पडतो. या मोहामुळे त्याची सारासार विचार करण्याची शक्ती म्हणजेच 'स्मृती' भ्रष्ट होते. ज्ञानेश्वर माऊली येथे एक सुंदर दृष्टांत देतात - ज्याप्रमाणे जोराच्या वाऱ्याने तेवत असलेला दिवा विझतो आणि सर्वत्र अंधार पसरतो, त्याचप्रमाणे मोहाच्या प्रभावामुळे मनुष्याच्या अंतःकरणातील ज्ञानाचा प्रकाश (बोध) मावळतो. विवेक नष्ट झाल्यामुळे माणूस स्वतःचे हित कशात आहे हे विसरतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो, तेव्हा आपण काय बोलतोय याचे भान राहत नाही. अशा वेळी शांत राहून विचार करणे आवश्यक आहे, अन्यथा रागाच्या भरात घेतलेला चुकीचा निर्णय आपले मोठे नुकसान करू शकतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात कोणालाही अपशब्द बोलू नका, कारण त्या क्षणी तुमचा विवेक 'विझलेला' असतो.

📌 संदर्भ

क्रोधापासून मोह आणि मोहापासून बुद्धीचा नाश कसा होतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा