🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म न करता, जे कर्म 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे 'विहित' (शास्त्राने किंवा धर्माने नेमून दिलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनामध्ये त्या कर्माच्या फळाबद्दल कोणतीही आसक्ती किंवा आशा नसावी. जेव्हा आपण फळाचा त्याग करून केवळ कर्तव्य भावनेने आणि पूर्ण कौशल्याने (उत्तम प्रकारे) कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगार किंवा बक्षिसाचा विचार न करता, आपले काम किती अचूक आणि दर्जेदार होईल याकडे लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेत पहिला नंबर येईल की नाही या चिंतेपेक्षा, प्रत्येक विषयाचा अभ्यास उत्तम प्रकारे करण्यावर भर द्यावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करताना, फळाची आशा सोडून कर्तव्य कर्म कसे करावे हे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्यांनी आत्मस्वरूपाचा अनुभव घेतला आहे, त्यांना बाह्य विषयांची ओढ उरत नाही. ते स्वतःच्याच ठायी इतके तल्लीन होतात की त्यांना बाह्य जगाचा विसर पडतो. अशा प्रकारे द्वैत संपून ते स्वतःच स्वतःचे सुख बनतात. ही अवस्था म्हणजे केवळ शब्दांनी वर्णन करण्यापलीकडचा परमानंद आहे, जिथे भक्त आणि भगवंत किंवा ज्ञाता आणि ज्ञेय असा भेद उरत नाही.

जेव्हा आपण एखादे काम पूर्ण एकाग्रतेने करतो, तेव्हा आपल्याला आजूबाजूच्या गोंधळाचा त्रास होत नाही. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा आवडीचा विषय वाचतो, तेव्हा तो त्यात इतका रंगून जातो की त्याला वेळेचे भान राहत नाही आणि त्याला त्या अभ्यासातून आनंद मिळतो.

आत्मसुखाचा अनुभव घेणाऱ्या महात्म्याच्या स्थितीचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्याशाची व्याख्या करतात. ते म्हणतात की, केवळ बाह्य त्याग म्हणजे संन्यास नव्हे. ज्याच्या मनात एखादा विचार किंवा संकल्प निर्माण होतो, पण त्या संकल्पाच्या ठिकाणीच ज्याला वैराग्य प्राप्त झाले आहे, तोच खरा संन्यासी आहे. म्हणजेच, मनात इच्छा निर्माण होऊनही त्या इच्छेला चिकटून न राहता, तिथेच अलिप्तता बाळगणे हे संन्यासाचे खरे लक्षण आहे. अशा व्यक्तीला संकल्पाचा मोह होत नाही.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला एखादी गोष्ट हवीशी वाटते (संकल्प), पण ती मिळाली नाही तरी आपण शांत राहतो आणि त्या इच्छेचा त्याग करतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचे पालन करतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत हवे तसे गुण मिळाले नाहीत तरी निराश न होता पुन्हा प्रयत्न करणे हे एक प्रकारचे मानसिक वैराग्यच आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्याशाची आंतरिक स्थिती स्पष्ट करत आहेत, जिथे शारीरिक त्यागापेक्षा मानसिक अलिप्ततेला महत्त्व दिले आहे.