←
मंगळवार, 17 सप्टेंबर 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 266

म्हणोनि इंद्रियें दमिजे । आणि युक्तीनें आपण होइजे । तरीच स्थिरबुद्धि म्हणिजे । अर्जुना तो ॥

"Therefore, one who subdues the senses and becomes established in the Self through skillful means, he alone, O Arjuna, is called a man of steady wisdom."

इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये
Sense organs
दमिजे Verb
Damije
ताब्यात ठेवणे किंवा जिंकणे
Subdued or controlled
युक्तीनें Noun
Yuktine
कौशल्याने किंवा विवेकाने
With skill or wisdom
स्थिरबुद्धि Noun
Sthirabuddhi
अढळ किंवा स्थिर बुद्धी असलेला
Steady intellect
आपण Pronoun
Aapan
स्वतः किंवा आत्मस्वरूप
Self

💡 अर्थ

म्हणून ज्याने आपली इंद्रिये जिंकली आहेत आणि जो युक्तीने स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर झाला आहे, त्यालाच 'स्थिरबुद्धी' असे म्हणतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, केवळ बाह्यतः इंद्रियांवर ताबा मिळवून चालत नाही, तर बुद्धीने आणि विवेकाने स्वतःच्या आत्मस्वरूपात स्थिर व्हावे लागते. जेव्हा एखादा साधक आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून परावृत्त करतो आणि आपले चित्त आत्मज्ञानाच्या ठिकाणी एकाग्र करतो, तेव्हाच त्याची बुद्धी खऱ्या अर्थाने स्थिर झाली असे समजावे. हे आत्मसंयमाचे आणि मानसिक शांततेचे सर्वोच्च लक्षण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण मोबाईल किंवा जंक फूड सारख्या मोहावर नियंत्रण मिळवतो आणि आपल्या अभ्यासावर किंवा कामावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा आपण या 'स्थिरबुद्धी'चा सराव करत असतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात मनोरंजनाचे मोह टाळून अभ्यासात मन रमवणे.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये ज्ञानेश्वर महाराज स्थिरबुद्धी पुरुषाची लक्षणे आणि इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 67

ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥

म्हणोनि कर्मे तरी कीजती। परि तीं फळालागीं न सुझती। जैसा कर्दमु न लिंपती। पद्मपत्रां॥

"Therefore, actions are indeed performed, but they do not seek the fruit; just as mud does not cling to the lotus leaves."

कर्दमु Noun
Kardamu
चिखल
Mud
लिंपती Verb
Limpati
माखणे किंवा चिकटणे
To smear or stick
पद्मपत्रां Noun
Padmapatran
कमळाचे पान
Lotus leaf
कीजती Verb
Kijati
केली जातात
Are performed
फळालागीं Noun
Phalalagi
फळासाठी
For the fruit/result

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे कमळाच्या पानाला चिखल किंवा पाणी चिकटत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी माणूस कर्मे तर करतो, पण त्यांच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म उलगडून दाखवतात. ते म्हणतात की, एखादा साधक जेव्हा आपली सर्व कर्मे ईश्वराला अर्पण करतो आणि फळाची आसक्ती सोडतो, तेव्हा त्याला कर्माचे बंधन लागत नाही. कमळाचे पान पाण्यातच जन्माला येते आणि पाण्यातच राहते, तरीही पाणी त्याला स्पर्श करू शकत नाही; तसेच संसारात राहूनही जो कर्माच्या फळापासून अलिप्त राहतो, तोच खरा मुक्त पुरुष होय. हे कर्माचे अलिप्तपण आत्मज्ञानामुळे प्राप्त होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना, केवळ 'उत्तम समजून घेणे' यावर लक्ष द्यावे. 'मला किती मार्क मिळतील' या चिंतेत न पडता काम केल्यास कामाचा दर्जा सुधारतो आणि मानसिक शांती मिळते.

📌 संदर्भ

संसारात राहूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 98

म्हणोनि तूं अर्जुना | या समस्तही लोकसंपादना | बाह्य तरी कर्माचरणा | न संडीं वेगीं ||

"Therefore, O Arjuna, for the sake of guiding all people, do not quickly abandon the external performance of duties."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
लोकसंपादना Noun
Lokasampadana
लोकांना वळण लावण्यासाठी किंवा लोककल्याणासाठी
For the guidance or welfare of the people
बाह्य Adverb
Bahya
बाहेरून
Externally
कर्माचरणा Noun
Karmacharana
कर्माचे आचरण
Performance of duties
संडीं Verb
Sandi
टाकू नकोस किंवा सोडू नकोस
Do not abandon
वेगीं Adverb
Vegi
त्वरित किंवा लगेच
Quickly or immediately

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, या सर्व लोकांना योग्य मार्ग दाखवण्यासाठी तू बाहेरून तरी आपली कर्तव्ये करणे सोडू नकोस.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत लोकसंग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जरी एखादा मनुष्य आत्मज्ञानी झाला असला, तरी त्याने समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी आपली विहित कर्मे करत राहिले पाहिजे. जर ज्ञानी माणसाने कर्मे करणे सोडून दिले, तर सामान्य लोक गोंधळून जातील आणि तेही कर्माचा त्याग करतील, ज्यामुळे समाजाची घडी विस्कटेल. म्हणून, जगाच्या कल्याणासाठी आणि लोकांना आदर्श घालून देण्यासाठी अर्जुनाने युद्धरूपी स्वधर्म पाळला पाहिजे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या वागण्याचा इतरांवर प्रभाव पडतो हे लक्षात घेऊन जबाबदारीने वागणे. उदाहरणार्थ, जर घरातील मोठ्या माणसांनी शिस्त पाळली, तरच मुले त्यांचे अनुकरण करून शिस्तप्रिय बनतात.

📌 संदर्भ

ज्ञानी पुरुषाने लोकसंग्रहासाठी कर्मे का करावीत, याचे मार्गदर्शन श्रीकृष्ण अर्जुनाला करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा