🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) मानसिक अवस्थेचे अत्यंत सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कोणत्याही मनुष्याला 'मी आहे' हे लक्षात ठेवण्यासाठी वेगळा प्रयत्न करावा लागत नाही किंवा तो स्वतःच्या अस्तित्वाला कधीही विसरत नाही, ती जाणीव नैसर्गिक असते; अगदी त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुषाचे मन सहजपणे आणि अखंडपणे आत्मस्वरूपात विलीन झालेले असते. त्याला आत्मचिंतनासाठी वेगळा प्रयास करावा लागत नाही, तर ती त्याची स्वाभाविक स्थिती बनलेली असते.

दैनंदिन जीवनात आपण जेव्हा एखादे काम पूर्ण एकाग्रतेने करतो, तेव्हा आपण त्या कामाशी एकरूप होतो. उदाहरणार्थ, एखादा चित्रकार जेव्हा चित्र काढतो, तेव्हा तो स्वतःला विसरून चित्रात मग्न होतो. हीच एकाग्रता आपण आपल्या ध्येयाप्रती ठेवली पाहिजे.

स्थितप्रज्ञाच्या मनाच्या नैसर्गिक स्थिरतेचे वर्णन.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की संन्यास (ज्ञानाचा मार्ग) आणि योग (निष्काम कर्माचा मार्ग) यात कोणताही मूलभूत फरक नाही. बाह्यतः हे दोन मार्ग भिन्न वाटले तरी त्यांचे ध्येय आणि फळ एकच आहे. ते एक सुंदर उदाहरण देतात: जसे एकाच वस्तूचे किंवा अर्थाचे वर्णन करण्यासाठी आपण दोन भिन्न समानार्थी शब्द वापरतो, तसेच हे दोन मार्ग आहेत. कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) आणि फळाची आशा न धरता कर्म करणे (योग) या दोन्ही क्रिया शेवटी साधकाला एकाच आत्मज्ञानापर्यंत पोहोचवतात. त्यामुळे या दोघांमध्ये द्वैत मानणे चुकीचे आहे.

दैनंदिन जीवनात, आपण आपले काम निस्वार्थपणे करणे किंवा कामाच्या फळाबद्दल अलिप्त राहणे या दोन्ही गोष्टी आपल्याला मानसिक शांती देतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ ज्ञानासाठी अभ्यास करणे (योग) आणि निकालाच्या चिंतेतून मुक्त राहणे (संन्यास) हे दोन्ही त्याला यशाकडेच नेतात.

संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील अभेद किंवा एकत्व ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अद्वैत सिद्धांताचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, अविद्या (अज्ञान) आणि तिचे कार्य (हा प्रपंच किंवा देहबुद्धी) हे स्वतंत्र नसून केवळ भासमान आहेत. ज्याप्रमाणे आकाशात कधी कधी निळिमा किंवा ढग भासतात, पण ते आकाशापेक्षा वेगळे नसतात आणि शेवटी आकाशातच विरून जातात, तसेच हे अज्ञान आत्मज्ञानानंतर वेगळे कोठे न जाता आत्मतत्वामध्येच विलीन होते. आत्मा हाच एकमेव सत्य असून अज्ञानाचा नाश हा आत्मस्वरूपाच्या प्राप्तीचाच एक भाग आहे.

आपल्या मनातील भीती किंवा गैरसमज हे अज्ञानामुळे असतात. जेव्हा आपल्याला सत्य परिस्थिती समजते, तेव्हा ती भीती मनातल्या मनातच नष्ट होते. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून आपण घाबरतो, पण उजेडात तो साप दोरीतच 'नाहीसा' होतो, तद्वतच ज्ञानाने अज्ञान नष्ट होते.

आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यावर अज्ञानाचा लय आत्मस्वरूपात कसा होतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.