←
गुरुवार, 29 ऑगस्ट 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 326

म्हणौनि इंद्रियें दमिजे । आणि युक्ति तंव न विसरिजे । तरीच विषय-संगु सांडिजे । पांडुकुमरा ॥ ३२६ ॥

"Therefore, subdue the senses and do not forget the spiritual technique; only then, O son of Pandu, can attachment to sense-objects be relinquished."

इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये
Senses
दमिजे Verb
Damije
संयम करावा किंवा जिंकावी
Should be subdued or controlled
युक्ति Noun
Yukti
साधनेचे कौशल्य किंवा मार्ग
Technique or spiritual method
विसरिजे Verb
Visarije
विसर पडू देणे
To forget
विषय-संगु Noun
Vishaya-sangu
विषयांची आसक्ती किंवा ओढ
Attachment to sensory objects
सांडिजे Verb
Sandije
त्याग करणे किंवा सोडणे
To abandon or leave

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, इंद्रियांवर ताबा मिळवावा आणि योगाची युक्ती कधीही विसरू नये, तरच विषयांची ओढ पूर्णपणे सुटते.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, केवळ बळजबरीने इंद्रियांना विषयांपासून रोखणे पुरेसे नसते. जर मनात विषयांचे चिंतन चालू राहिले, तर इंद्रिये पुन्हा तिकडे धाव घेतील. म्हणून 'युक्ती' म्हणजे बुद्धीचा आणि योगाचा वापर करून मन ईश्वराकडे किंवा आत्मस्वरूपाकडे वळवले पाहिजे. जेव्हा साधक साधनेची ही युक्ती (तंत्र) आत्मसात करतो, तेव्हाच त्याची विषयांवरील आसक्ती नैसर्गिकरित्या नष्ट होते. केवळ बाह्य संयम नव्हे, तर आंतरिक पालट महत्त्वाचा आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जर आपल्याला मोबाईलचे व्यसन सोडायचे असेल, तर फक्त फोन दूर ठेवून चालणार नाही (इंद्रिय दमन), तर त्या वेळेत एखादे चांगले पुस्तक वाचण्याची किंवा छंद जोपासण्याची युक्ती (साधना) योजली पाहिजे, तरच मोबाईलची ओढ कमी होईल.

📌 संदर्भ

इंद्रिय संयम आणि योगाची युक्ती यांची सांगड घातल्याशिवाय विषयांची आसक्ती सुटत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 98

तरी तेचि आतां सांगावें । जेणें कृतकृत्य होइजे स्वभावें । मग अर्जुना म्हणे देवें । परियेसीं गा ॥

"Therefore, I shall now tell you that by which one naturally becomes fulfilled. Then the Lord said to Arjuna, 'Listen!'"

सांगावें Verb
Sangave
सांगावे / सांगावे लागेल
should tell / to be told
कृतकृत्य Adjective
Krutakrutya
ज्याचे कार्य पूर्ण झाले आहे असा / धन्य
fulfilled / one who has achieved the goal
स्वभावें Adverb
Swabhave
सहजपणे / नैसर्गिकरित्या
naturally / effortlessly
परियेसीं Verb
Pariyesi
ऐक / श्रवण कर
listen / hear
देवें Noun
Deve
देवाने (श्रीकृष्णाने)
by the Lord (Krishna)

💡 अर्थ

आता मी तुला तेच सांगतो ज्याने तू सहजपणे जीवनात यशस्वी आणि समाधानी होशील. मग श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणाले, 'हे अर्जुना, आता लक्ष देऊन ऐक'.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वरीच्या चौथ्या अध्यायातील या ९८ व्या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या संवादाचे वर्णन करतात. येथे श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचा असा मार्ग सांगण्याचे आश्वासन देत आहेत, ज्यामुळे मनुष्य 'कृतकृत्य' होतो. 'कृतकृत्य' म्हणजे ज्याला आता काहीही मिळवायचे शिल्लक राहिलेले नाही असा पूर्णत्वाचा अनुभव. हे साध्य करण्यासाठी कोणत्याही क्लिष्ट विधींची गरज नसून, योग्य ज्ञानाने ते 'स्वभावें' म्हणजे अत्यंत सहजपणे प्राप्त होते, असे येथे सुचवले आहे. हा गुरु-शिष्य संवादातील एक महत्त्वाचा वळणबिंदू आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

कोणतेही मोठे ध्येय गाठण्यासाठी गोंधळून न जाता अनुभवी मार्गदर्शकाचे शब्द लक्षपूर्वक ऐकणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, अभ्यासात प्रगती करण्यासाठी शिक्षकांनी सांगितलेल्या सोप्या पद्धतींकडे दुर्लक्ष न करता त्या आत्मसात करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मिक समाधान आणि ज्ञानाचा मार्ग सांगण्याची तयारी करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 210

जेणें सांडिला फळाचा संगु। तोचि तो नित्यतृप्तु। जो न करी कर्माचा पांगु। कवणिये काळीं॥

"He who has abandoned attachment to the fruit of action, he alone is eternally satisfied, who never depends on action at any time."

सांडिला Verb
sandila
त्याग केला / सोडला
abandoned / renounced
संगु Noun
sangu
आसक्ती / ओढ
attachment
नित्यतृप्तु Adjective
nityatruptu
नेहमी समाधानी
eternally satisfied
पांगु Noun
pangu
अवलंबून असणे / अगतिकता
dependence / helplessness
कवणिये Other
kavaniye
कोणत्याही
at any
काळीं Noun
kali
वेळी / काळात
time

💡 अर्थ

ज्याने कर्माच्या फळाची आशा सोडून दिली आहे, तोच खरा नेहमी समाधानी असतो. त्याला कोणत्याही वेळी कर्मावर अवलंबून राहावे लागत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. जो मनुष्य आपल्या कर्माच्या फळाची आसक्ती (संग) पूर्णपणे त्यागून देतो, तोच खऱ्या अर्थाने 'नित्यतृप्त' म्हणजे सदैव समाधानी राहतो. अशा व्यक्तीला कर्माच्या परिणामांची किंवा बाह्य साधनांची अगतिकता (पांगु) उरत नाही. त्याचे सुख बाह्य गोष्टींवर अवलंबून नसल्यामुळे, तो कोणत्याही परिस्थितीत विचलित होत नाही आणि कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या स्पर्धेत भाग घेताना 'मला बक्षीस मिळेलच' या विचारापेक्षा 'मी माझे सर्वोत्तम प्रदर्शन करेन' यावर लक्ष देणे. यामुळे हरलो तरी दुःख होत नाही आणि जिंकलो तरी अहंकार येत नाही.

📌 संदर्भ

फळाची आशा सोडून कर्म करणाऱ्या स्थितप्रज्ञ व्यक्तीची लक्षणे सांगताना माउली ही ओवी म्हणतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा