←
मंगळवार, 27 ऑगस्ट 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 154

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

जेथ कर्म अकर्म होय । आणि अकर्मचि कर्म कीं पाहे । तोचि तो पुरुषु जाणावा । ज्ञानिया जगीं ॥

"He who sees inaction in action, and action in inaction, is wise among men; he is a Yogi and a performer of all actions."

कर्म Noun
Karma
कार्य किंवा कृती
Action
अकर्म Noun
Akarma
कर्तेपणाचा अभाव
Inaction or non-attachment
पाहे Verb
Pahe
पाहतो किंवा अनुभवतो
Sees or perceives
पुरुषु Noun
Purushu
मनुष्य किंवा व्यक्ती
Person or man
ज्ञानिया Noun
Jnaniya
ज्ञानी किंवा आत्मबोध झालेला
Enlightened or wise

💡 अर्थ

ज्याला कर्मामध्ये अकर्म (कर्तेपणाचा अभाव) आणि अकर्मामध्ये कर्म दिसते, तोच या जगात खरा ज्ञानी मनुष्य होय.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य शरीराने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार बाळगत नाही, त्याचे ते कर्म 'अकर्म' (बंधमुक्त) होते. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः शांत बसलेला असतो पण मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो, तो अकर्मातही कर्मच करत असतो. ज्याला ही सूक्ष्म दृष्टी प्राप्त झाली आहे, तोच खरा योगी आणि आत्मज्ञानी होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा घरची कामे करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने केल्यास मनावर ताण येत नाही आणि कामाचा दर्जा सुधारतो.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्मातील सूक्ष्म भेद समजावून सांगत आहेत की खरा ज्ञानी कोण असतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 107

म्हणोनि बाह्य हे विषय । सांडूनि जे निःसंशय । अंतरीं होती थितय । आपणपां ॥ १०७ ॥

"Therefore, leaving aside these external objects, those who undoubtedly become steady within themselves."

म्हणोनि Adverb
Mhaṇōni
म्हणून
Therefore
बाह्य Adjective
Bāhya
बाहेरचे
External
विषय Noun
Viṣaya
इंद्रियांचे भोग
Sense objects
सांडूनि Verb
Sāṇḍūni
त्याग करून
Having abandoned
निःसंशय Adverb
Niḥsanśaya
शंकेशिवाय
Undoubtedly
थितय Adjective
Thitaya
स्थिर
Steady

💡 अर्थ

म्हणून जे लोक बाहेरचे विषय (इंद्रियांचे भोग) सोडून, मनात कोणतीही शंका न ठेवता आपल्या स्वतःच्या अंतरात्म्यात स्थिर होतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अंतर्मुख होण्याचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो साधक बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयांचा आणि भोगांचा त्याग करतो, तोच खऱ्या अर्थाने आत्मस्वरूपात स्थिर होऊ शकतो. इंद्रिये जेव्हा बाहेरच्या विषयांकडे धावतात, तेव्हा मन अशांत होते. परंतु, जेव्हा बुद्धीने या विषयांचे फोलपण ओळखून मनुष्य अंतरी वळतो, तेव्हा त्याला स्वतःमध्येच शाश्वत शांती आणि स्थिरता प्राप्त होते. ही अवस्था प्राप्त करण्यासाठी मनातील संशयाचा पूर्णपणे नाश होणे आवश्यक असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण सतत मोबाईल, टीव्ही किंवा इतरांच्या कामात लक्ष देतो. या ओवीनुसार, दिवसातून किमान १० मिनिटे शांत बसून बाह्य जगाचा विचार सोडून स्वतःच्या श्वासावर किंवा विचारांवर लक्ष केंद्रित केल्यास मानसिक ताण कमी होतो आणि एकाग्रता वाढते.

📌 संदर्भ

बाह्य विषयांचा त्याग करून अंतरात्म्यात कसे स्थिर व्हावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 167

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

म्हणौनि इंद्रियांचां निग्रहीं । जयाची बुद्धि थिरावली पाही । तोचि पूर्णप्रज्ञु जगीं । जाण तूं ॥ १६७ ॥

"Therefore, one whose senses are completely restrained from their objects, his wisdom is firmly established."

म्हणौनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
इंद्रियांचां Noun
Indriyancha
इंद्रियांच्या
Of the senses
निग्रहीं Noun
Nigrahi
संयमात किंवा ताब्यात
In restraint or control
थिरावली Verb
Thiravali
स्थिर झाली
Became steady
पूर्णप्रज्ञु Adjective
Purnaprajnu
पूर्ण ज्ञानी
Perfectly wise
जाण Verb
Jaan
ओळख किंवा समज
Know or understand

💡 अर्थ

म्हणून ज्याने आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला आहे आणि ज्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे, तोच या जगात खरा ज्ञानी आहे असे तू समज.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' पुरुषाचे अंतिम लक्षण सांगत आहेत. ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव आपल्या इच्छेनुसार आवरून घेते, त्याचप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये विषयांच्या (शब्दादी विषयांच्या) ओढीपासून पूर्णपणे बाजूला काढतो, त्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. इंद्रिये ही मनाला बाहेर खेचणारी शक्ती आहेत; जेव्हा त्यांचा निग्रह होतो, तेव्हाच बुद्धीला स्थिरता प्राप्त होते. असा पुरुषच जगात 'पूर्णप्रज्ञ' म्हणजे पूर्ण ज्ञानी मानला जातो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेच्या वेळी टीव्ही किंवा मोबाईलच्या मोहावर नियंत्रण मिळवून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हा इंद्रियनिग्रहाचाच एक भाग आहे. यामुळे आपली एकाग्रता आणि यश वाढते.

📌 संदर्भ

इंद्रियांवर विजय मिळवलेल्या स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या लक्षणांचा उपसंहार माउली येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा