🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अंतिम अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा साधक आपल्या मनातील सर्व वासना आणि अहंकाराचा पूर्णपणे त्याग करतो, तेव्हा त्याला एक 'नि:सीम' म्हणजे सीमा नसलेली शांती मिळते. ही शांती केवळ तात्पुरती नसते, तर ती मनाचा स्थायी भाव (मनोधर्म) बनते. अशा स्थितीत पोहोचलेली व्यक्ती आणि परब्रह्म यांच्यात कोणताही फरक उरत नाही. तो स्वतःच ब्रह्मरूप होतो. ज्याप्रमाणे नदी सागराला मिळाल्यावर सागरच होते, तसाच हा ज्ञानी पुरुष स्वतःच परब्रह्म होऊन त्या आनंदाचा अनुभव घेतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण कोणतेही काम 'मी केले' असा अहंकार न ठेवता आणि फळाची अपेक्षा न करता करतो, तेव्हा आपल्याला खरी मनःशांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे प्रदर्शन न करणे हीच खरी नि:स्वार्थी वृत्ती आहे.

हा श्लोक 'ब्राह्मी स्थिती'चे वर्णन करतो, जिथे साधक सर्व द्वैत सोडून परमात्म्याशी एकरूप होतो.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, आत्मज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे कर्म करत आहे' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्य हा प्रकाशाचा स्रोत आहे आणि त्याच्या अस्तित्वामुळे रात्र कधीच त्याच्या समोर येऊ शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी माणसाची कर्मे त्याला चिकटत नाहीत. तो कर्मांच्या फळांपासून आणि बंधनांपासून पूर्णपणे मुक्त असतो, कारण त्याच्या कर्मात 'मी' पणाचा अभाव असतो.

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी खूप काम केले' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य समजून आनंदाने करावे. उदाहरण: परीक्षेत यश मिळाल्यावर 'मीच हुशार आहे' असे न म्हणता, 'हा माझ्या मेहनतीचा आणि गुरूंच्या आशीर्वादाचा भाग आहे' असे मानणे.

आत्मज्ञानी व्यक्ती कर्माच्या बंधनातून कशी मुक्त राहते आणि कर्माचा अहंकार कसा सोडते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसुखाचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्या पुरुषाला बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयांमध्ये सुख शोधण्याची गरज उरत नाही, कारण त्याला आपल्या अंतरात्म्यातच शाश्वत सुख गवसले आहे, तोच खरा मुक्त आहे. आत्मज्ञानामुळे (आत्मबोध) ज्याचा आनंद ओसंडून वाहतो आणि ज्याची दृष्टी केवळ बाह्य रूपावर न थांबता स्वरूपाच्या शुद्ध तत्त्वावर स्थिरावली आहे, असा पुरुष जिवंतपणीच ब्रह्मरूप होतो. हे केवळ बौद्धिक ज्ञान नसून अनुभवाचे शुद्ध स्वरूप आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण बाह्य कौतुक किंवा वस्तूंच्या सुखापेक्षा आपल्या कामातील समाधान आणि मनाची शांती याला महत्त्व देतो, तेव्हा आपण या ओवीचा सराव करत असतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळाल्यावर केवळ पेढे वाटण्यापेक्षा, आपण जे ज्ञान मिळवले त्यात आनंद मानणे म्हणजे 'आत्मबोधे हरिख' होय.

भगवद्गीतेच्या ५ व्या अध्यायातील २४ व्या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज अंतरीच्या सुखाचे वर्णन करत आहेत.