🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे वर्णन करताना समुद्राची उपमा देतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात नद्यांना पूर येतो आणि त्या सर्व नद्या समुद्रात येऊन मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या ठिकाणी शांत आणि पूर्ण असतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे, त्याच्या समोर कितीही भोगाचे विषय आले किंवा मनात अनेक इच्छा निर्माण झाल्या, तरी त्याची बुद्धी विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपाच्या आनंदाने इतका तृप्त असतो की बाह्य जगातील आकर्षणे त्याला स्पर्श करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात आपल्यासमोर अनेक प्रलोभने येतात. जसे की सोशल मीडियावरील दिखावा किंवा अनावश्यक वस्तूंची खरेदी. अशा वेळी समुद्राप्रमाणे स्वतःच्या विचारांवर ठाम राहून, बाह्य गोष्टींनी विचलित न होता आपले मानसिक संतुलन राखणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन त्याची मानसिक शांती स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य शरीर आणि इंद्रियांनी कर्मे करत असतानाही, 'मी कर्ता नाही' या आत्मज्ञानामुळे कर्माच्या फळापासून अलिप्त राहतो (कर्मात अकर्म पाहणे), आणि जो मनुष्य बाह्यतः कर्म सोडून बसला असला तरी मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो (अकर्मात कर्म पाहणे), या दोघांमधील फरक जो ओळखतो तोच खरा ज्ञानी आहे. असा पुरुष सर्व कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरण: घरातील कामे करताना ती केवळ जबाबदारी म्हणून न करता, ती ईश्वराची सेवा आहे या भावनेने केल्यास कर्माचा ताण येत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील गुपित समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सामाजिक जबाबदारीचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे श्रेष्ठ, ज्ञानी किंवा सामर्थ्यवान पुरुष असतात, त्यांच्या आचरणाकडे सर्व सामान्य लोकांचे लक्ष असते. श्रेष्ठ व्यक्ती जे काही कृती करतात, तीच कृती आदर्श किंवा 'प्रमाण' मानून इतर लोक त्याचे अनुकरण करतात. जर ज्ञानी माणसाने कर्म करणे सोडून दिले, तर सामान्य लोकही आळशी बनतील. म्हणून, समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी आणि नैतिकतेचा आदर्श घालून देण्यासाठी समर्थ व्यक्तीने स्वतः कर्तव्यकर्माचे चोख पालन करणे आवश्यक आहे.

घरातील मोठी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक जसे वागतात, मुले तसेच शिकतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी स्वतः मोबाईलचा वापर कमी करून वाचन केले, तर मुलेही त्यांचे अनुकरण करून वाचनाची आवड जोपासतात.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर आणि समाजाच्या नैतिकतेवर कसा परिणाम होतो, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.