🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मानवी मन नेहमी बाह्य जगातील विषयांकडे (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) धावत असते. जो साधक या बाह्य विषयांचा मोह पूर्णपणे सोडून देतो आणि बुद्धीने आत्मस्वरूपाचा विचार करतो, तोच स्थिर होतो. 'निःसंशय' होणे म्हणजे आत्मज्ञानाबद्दल कोणतीही शंका न उरणे. जेव्हा मन अंतर्मुख होते आणि स्वतःच्या स्वरूपात विसावते, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती मिळते. हेच संन्यासयोगाचे मर्म आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास किंवा काम करताना मोबाईल, टीव्ही यांसारख्या बाह्य आकर्षणांकडे दुर्लक्ष करून स्वतःच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

इंद्रियांच्या विषयांचा त्याग करून अंतर्यामी स्थिर होणाऱ्या योग्याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियांच्या शक्तीचे वर्णन करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, ज्याप्रमाणे महाप्रलयाच्या वेळी सुटलेला प्रचंड वारा कोणत्याही अडथळ्याने थांबत नाही किंवा कोणाच्याही नियंत्रणात राहत नाही, त्याचप्रमाणे माणसाची पाचही ज्ञानेंद्रिये अत्यंत शक्तिशाली आणि चंचल असतात. ती माणसाच्या मनाला आपल्या विषयांकडे इतक्या वेगाने ओढून नेतात की, विवेकी माणसालाही ती आवरणे कठीण जाते. साधकाने या इंद्रियांच्या अनावर स्वरूपाची जाणीव ठेवून सावध राहिले पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात जंक फूड खाण्याची इच्छा किंवा मोबाईलचे व्यसन हे इंद्रियांच्या अनावरपणाचे उदाहरण आहे. हे टाळण्यासाठी मनावर संयम ठेवणे आवश्यक आहे.

भगवान श्रीकृष्णांच्या उपदेशावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियांच्या चंचलतेचे उदाहरण देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराच्या किंवा खोल ध्यानाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. जेव्हा साधक योगाभ्यासाने अंतर्मुख होतो, तेव्हा बाह्य जगातील विषय (शब्द, स्पर्श, रूप इ.) त्याच्यासाठी उरत नाहीत. इंद्रियांचे व्यापार पूर्णपणे थांबतात. अशा वेळी मन बाहेर न भटकता स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर होते. हे 'स्वये स्वयंप्रकाश' होणे आहे, जिथे मन स्वतःच स्वतःचा आरसा बनते आणि आत्मस्वरूपाचा अनुभव घेते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण खूप गोंधळलेले असतो, तेव्हा थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण केल्यास मनाला शांती मिळते. उदाहरण: अभ्यासाला बसण्यापूर्वी ५ मिनिटे डोळे मिटून शांत बसल्याने एकाग्रता वाढते.

ज्ञानेश्वर महाराज ध्यानाच्या अशा स्थितीचे वर्णन करत आहेत जिथे मन बाह्य जगापासून विलग होऊन आत्मस्वरूपात विलीन होते.