🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानेश्वरीच्या वाङ्मयीन आणि आध्यात्मिक श्रीमंतीचे वर्णन करतात. 'शब्दरत्नांची खाणी' म्हणजे केवळ शब्द नव्हे, तर अर्थपूर्ण आणि मोक्ष देणारे शब्द. ही 'लावणी' (रचना) अशी आहे की ती ऐकल्याने किंवा वाचल्याने मानवाचे अंतःकरण शुद्ध होते आणि त्याला परम सुख प्राप्त होते. हे सुख केवळ एका जगापुरते मर्यादित नसून 'त्रैलोक्य' म्हणजे स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ या तिन्ही लोकांसाठी कल्याणकारी आहे. ज्ञानेश्वर महाराज सुचवतात की हा ग्रंथ केवळ माहिती देत नाही, तर आत्मिक समाधान देतो.

आपण आपल्या दैनंदिन जीवनात शब्दांचा वापर विचारपूर्वक केला पाहिजे. जसे ज्ञानेश्वर महाराजांनी शब्दांना रत्ने म्हटले आहे, तसे आपणही गोड आणि अर्थपूर्ण बोलून इतरांना आनंद देऊ शकतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या दुःखी व्यक्तीला प्रेमाचे दोन शब्द बोलणे हे त्याला रत्न देण्यासारखेच मौल्यवान आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात ज्ञानेश्वर महाराज या ग्रंथाच्या आध्यात्मिक आणि वाङ्मयीन महत्त्वाबद्दल सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडीनिवडीपेक्षा 'कर्तव्याला' प्राधान्य दिले पाहिजे. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे काळाच्या ओघात आपल्यासमोर कर्तव्य म्हणून आले आहे, त्याचा त्याग करू नये. फळाची आशा न धरता, केवळ कर्तव्य भावनेने ते कर्म पूर्ण करणे हाच खरा मार्ग आहे. यात आळस न करता तत्परतेने कृती करण्यावर भर दिला आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही रस्त्याने जात असताना कोणाला मदतीची गरज आहे, तर 'हे माझे काम नाही' असे न म्हणता, ती वेळची गरज ओळखून त्वरित मदत करणे म्हणजे 'अवसरेंकरूनि प्राप्त' कर्म करणे होय.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की साधकाने आपली ऐहिक कर्तव्ये आसक्तीशिवाय कशी पार पाडावीत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनुसार वागू नये. त्याऐवजी, जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' (शास्त्रसंमत) कर्तव्य आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनात फळाची कोणतीही अपेक्षा न ठेवता ते अत्यंत निष्ठेने आणि उत्तम रीतीने पार पाडावे. फळाची आसक्ती सोडल्यामुळे कर्माचे बंधन निर्माण होत नाही.

एका विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता न करता, केवळ आपला अभ्यास हे आपले कर्तव्य मानून तो प्रामाणिकपणे करणे, हे या ओवीचे उत्तम उदाहरण आहे.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा मार्ग सांगताना कर्तव्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.