🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गहनतेचे विवेचन करतात. ते म्हणतात की, कर्म म्हणजे काय, अकर्म म्हणजे काय आणि निषिद्ध कर्म (विकर्म) म्हणजे काय, हे समजून घेणे अत्यंत कठीण आहे. अगदी सूक्ष्म बुद्धी असलेले आणि शास्त्रात निपुण असलेले विद्वानही या विषयावर विचार करताना गोंधळात पडतात. कर्माची गती इतकी गुंतागुंतीची आहे की, बाह्यतः कर्म वाटणारी गोष्ट आंतरिकदृष्ट्या अकर्म असू शकते. म्हणून साधकाने कर्माचे मर्म अत्यंत सावधगिरीने आणि सखोलपणे समजून घेतले पाहिजे, जेणेकरून तो कर्माच्या बंधनात अडकणार नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक कृती करतो, पण त्यामागील हेतू महत्त्वाचा असतो. उदाहरणार्थ, जर एखादा डॉक्टर रुग्णावर शस्त्रक्रिया करतो, तर ते वरवर पाहता हिंसक कर्म वाटू शकते, पण त्याचा हेतू जीव वाचवणे हा असल्याने ते 'अकर्म' ठरते. आपण आपले कर्तव्य करताना फळाची अपेक्षा न ठेवता ते करावे, हेच कर्माचे मर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्म आणि अकर्माच्या गहन सिद्धांतावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज कर्माचे मर्म स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो साधक आपल्या चंचल इंद्रियांना विषयांपासून परावृत्त करून बुद्धीच्या जोरावर आवरतो, त्यालाच अंतरातील शाश्वत आनंदाचा अनुभव येतो. हे आत्मसुख मिळवण्यासाठी बाह्य जगातील मोहाचा त्याग करून अंतर्मुख होणे आवश्यक आहे. जेव्हा इंद्रिये संयमित होतात, तेव्हा साधकाला आत्मिक शांतीचे एक अफाट साम्राज्य प्राप्त होते, ज्यासाठी वेगळ्या कष्टांची गरज उरत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी मोबाईल बघण्याची किंवा जंक फूड खाण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रिय दमन होय. उदा. परीक्षेच्या काळात सोशल मीडियाचा वापर टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित केल्यास यश सहज मिळते.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना इंद्रिय संयमाचे फळ आणि त्याचे महत्त्व अर्जुनाला विशद करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य शरीराने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार बाळगत नाही, त्याचे ते कर्म 'अकर्म' (बंधमुक्त) होते. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः शांत बसलेला असतो पण मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो, तो अकर्मातही कर्मच करत असतो. ज्याला ही सूक्ष्म दृष्टी प्राप्त झाली आहे, तोच खरा योगी आणि आत्मज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा घरची कामे करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने केल्यास मनावर ताण येत नाही आणि कामाचा दर्जा सुधारतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्मातील सूक्ष्म भेद समजावून सांगत आहेत की खरा ज्ञानी कोण असतो.