←
बुधवार, 24 जुलै 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 298

म्हणौनि तो निभ्रांत । पूर्णकामू सतत । जो आत्मलाभीं तृप्त । होऊनि असे ॥ २९८ ॥

"Therefore, he is undoubtedly always fulfilled, who remains satisfied in the gain of the Self."

निभ्रांत Adjective
nibhrānta
शंकामुक्त किंवा संशयरहित
doubtless or certain
पूर्णकामू Adjective
pūrṇakāmū
ज्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत असा
one whose desires are fulfilled
सतत Adverb
satata
नेहमी किंवा अखंड
always or constantly
आत्मलाभीं Noun
ātmalābhīṃ
आत्मप्राप्तीमध्ये किंवा स्वतःच्या स्वरूपाच्या आनंदात
in the gain of the self
तृप्त Adjective
tṛpta
समाधानी
satisfied or contented

💡 अर्थ

इसलिए वह पुरुष संशयरहित होकर सदैव पूर्णकाम रहता है, जो आत्म-साक्षात्कार के आनंद में ही तृप्त रहता है।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे अशा पुरुषाचे) लक्षण सांगत आहेत. ज्याला आत्मसाक्षात्कार झाला आहे, त्याच्या सर्व वासना आणि भौतिक इच्छा आपोआप लोप पावतात. तो स्वतःमध्येच पूर्णत्व अनुभवतो, त्यामुळे त्याला बाह्य जगाकडून कोणत्याही सुखाची अपेक्षा उरत नाही. तो संशयरहित (निभ्रांत) होऊन अखंड आत्मसुखात निमग्न असतो. ज्याप्रमाणे पूर्ण भरलेला समुद्र नद्यांच्या येण्याने विचलित होत नाही, तसाच हा पुरुष आत्मलाभाने नेहमी तृप्त असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

खरे सुख हे बाहेरच्या वस्तूंमध्ये नसून आपल्या मनाच्या समाधानात असते. उदाहरणार्थ, जर आपण आपल्याकडे असलेल्या गोष्टींचा आनंद घ्यायला शिकलो आणि सतत दुसऱ्यांशी तुलना करणे थांबवले, तर आपणही या श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे तृप्त राहू शकतो.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाची (ज्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे अशा व्यक्तीची) पूर्णत्वाची अवस्था स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 111

तरी आतां धनुर्धरा । हा मोह सांडीं वोखरा । तूं विचारीं पां अंतरा- । माझि निजें ॥

"Therefore now, O Archer, cast away this vile delusion; reflect within your own heart."

धनुर्धरा Noun
Dhanurdhara
हे अर्जुना (धनुष्य धारण करणाऱ्या)
O Archer (Arjuna)
मोह Noun
Moha
भ्रम किंवा अज्ञान
Delusion or attachment
सांडीं Verb
Sandi
त्याग कर किंवा सोडून दे
Abandon or discard
वोखरा Adjective
Vokhara
वाईट किंवा घातक
Vile or harmful
विचारीं Verb
Vichari
विचार कर
Reflect or contemplate
अंतरा-माझि Adverb
Antara-maji
हृदयात किंवा अंतःकरणात
Within the heart or mind

💡 अर्थ

इसलिए हे धनुर्धर, इस बुरे मोह को त्याग दो और अपने अंतःकरण में स्वयं विचार करो।

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीमध्ये श्री ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. 'वोखरा' या शब्दाचा अर्थ अत्यंत वाईट किंवा घातक असा आहे. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, हा जो तुला शोक आणि मोह झाला आहे, तो तुझ्या विवेकाला ग्रासणारा आहे. तू 'धनुर्धर' आहेस, म्हणजे तू पराक्रमी आहेस, मग अशा मोहाच्या आहारी जाणे तुला शोभत नाही. बाह्य जगातील नातेसंबंध आणि मृत्यूच्या भयापेक्षा तू तुझ्या अंतरात्म्यात डोकावून बघ (अंतरा-माझि निजें). जेव्हा तू अंतर्मुख होऊन विचार करशील, तेव्हा तुला समजेल की आत्मा अमर आहे आणि हा मोह व्यर्थ आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या समस्येमुळे गोंधळून जातो किंवा भावनेच्या भरात चुकीचा निर्णय घेऊ लागतो, तेव्हा हा श्लोक आपल्याला शांत होऊन स्वतःच्या मनाचा आवाज ऐकण्यास प्रवृत्त करतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या अपयशामुळे खचून न जाता, 'हा तात्पुरता मोह आहे' असे समजून पुन्हा आत्मविश्वासाने प्रयत्न करणे.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर युद्धाच्या प्रसंगी अर्जुन मोहाने ग्रासला गेला आहे, त्याला या स्थितीतून बाहेर काढण्यासाठी श्रीकृष्ण त्याला अंतर्मुख होण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 101

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥

म्हणौनि कर्माचें रूप ओळखावें । अकर्माचेंही जाणावें । आणि विकर्माचेंही पाहावें । पूर्णपणें ॥

"Therefore, one should recognize the nature of action, know about inaction, and also observe forbidden action completely."

म्हणौनि Conjunction
Mhaṇōni
म्हणून
Therefore
कर्माचें Noun
Karmācēṃ
कर्माचे
of action
रूप Noun
Rūpa
स्वरूप
nature/form
ओळखावें Verb
Oḷakhāvēṃ
ओळखावे / ओळखून घ्यावे
should recognize
अकर्माचें Noun
Akarmācēṃ
अकर्माचे (निष्काम कर्माचे)
of inaction/selfless action
विकर्माचें Noun
Vikarmācēṃ
वाईट किंवा निषिद्ध कर्माचे
of forbidden action
पूर्णपणें Adverb
Pūrṇapaṇēṃ
संपूर्णपणे
completely

💡 अर्थ

इसलिए कर्म के स्वरूप को पहचानना चाहिए, अकर्म के स्वरूप को भी जानना चाहिए और विकर्म के स्वरूप को भी पूरी तरह समझना चाहिए।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मोक्षप्राप्तीसाठी कर्माची गती समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. कर्माचे तीन मुख्य प्रकार आहेत: १. विहित कर्म (जे शास्त्रानुसार योग्य आहे), २. विकर्म (जे निषिद्ध किंवा चुकीचे आहे) आणि ३. अकर्म (फळाची अपेक्षा न ठेवता केलेले कर्म किंवा कर्माचा अभाव). या तिन्हींमधील सूक्ष्म फरक ओळखणे कठीण असते, कारण कर्माची गती गहन आहे. केवळ बाह्य कृतीवरून कर्म ठरत नाही, तर त्यामागील हेतू महत्त्वाचा असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण कोणतीही कृती करण्यापूर्वी ती योग्य (कर्म) आहे की अयोग्य (विकर्म) याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे 'कर्म' आहे, पण कॉपी करणे हे 'विकर्म' आहे. फळाची चिंता न करता कर्तव्य पार पाडणे हे 'अकर्म' स्थितीकडे नेते.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म, अकर्म आणि विकर्म यांतील सूक्ष्म फरक आणि कर्माची गहन गती समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा