🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सृष्टीच्या चक्राचे आणि पुनर्जन्माचे अत्यंत सुंदर विवेचन करतात. ते म्हणतात की, या जगात ज्याचा जन्म झाला आहे, त्याचा मृत्यू अटळ आहे आणि ज्याचा मृत्यू झाला आहे, तो पुन्हा कोणत्या ना कोणत्या रूपात जन्माला येतोच. हे जन्म-मृत्यूचे चक्र विहिरीवरील रहाटगाडग्याप्रमाणे (घटिकायंत्र) आहे. ज्याप्रमाणे रहाटाची गाडगी एकदा खाली जातात, भरतात आणि पुन्हा वर येतात, तसेच जीवाचे आहे. हा निसर्गाचा शाश्वत नियम आहे, त्यामुळे मृत्यूचे दुःख करणे व्यर्थ आहे.

जीवनातील चढ-उतार किंवा संकटाच्या वेळी खचून न जाता हे समजून घेणे की परिस्थिती नेहमी बदलत असते. उदाहरण: जर परीक्षेत अपयश आले, तर निराश न होता पुन्हा प्रयत्न करणे, कारण अपयशानंतर यशाचे चक्र नक्कीच येते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजावून सांगत असताना, माउली जन्म-मृत्यूच्या चक्राचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य आपल्या विहित कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) पालन निष्ठेने करतो, त्याला बाह्य सुखासाठी वणवण करावी लागत नाही. स्वधर्माचे आचरण हेच चित्तशुद्धीचे साधन आहे. जेव्हा चित्त शुद्ध होते, तेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञान प्राप्त होते आणि तो खऱ्या आनंदाचा अनुभव घेतो. स्वधर्म पाळणे म्हणजे केवळ कर्म करणे नव्हे, तर ते ईश्वरी सेवा म्हणून करणे होय.

आपले दैनंदिन काम (उदा. अभ्यास किंवा नोकरी) प्रामाणिकपणे करणे हाच आपला धर्म आहे. जर आपण आपले काम नीट केले, तर आपल्याला मानसिक समाधान आणि यश मिळते. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याने परीक्षेसाठी प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हा त्याचा स्वधर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वधर्माचे (कर्तव्याचे) पालन करण्याचे महत्त्व आणि त्याचे फळ सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व मांडतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या मनाला वाटेल तसे वागू नये. त्याऐवजी, जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' (शास्त्रसंमत किंवा नैतिक) कर्तव्य आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते अर्धवट किंवा निष्काळजीपणे न करता 'उत्तम' रीतीने, म्हणजे पूर्ण कौशल्याने पार पाडावे. या सर्वांत महत्त्वाची अट म्हणजे 'फळाशा सांडूनि' - म्हणजेच त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फायद्याची किंवा फळाची अपेक्षा मनात न ठेवता ते ईश्वराप्रती अर्पण बुद्धीने करावे. अशा प्रकारे केलेले कर्म मनुष्याला बंधनात टाकत नाही, तर त्याची प्रगती करते.

एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला परीक्षेत पहिला नंबर मिळेल का?' या विचारात वेळ न घालवता, आपले मुख्य कर्तव्य असलेला 'अभ्यास' अत्यंत प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करणे, हे या ओवीचे दैनंदिन जीवनातील उदाहरण आहे.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर महाराज फळाची आसक्ती न धरता आपले कर्तव्य पार पाडण्याच्या आवश्यकतेचे स्पष्टीकरण देत आहेत.