🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, समाजात जे श्रेष्ठ किंवा प्रभावशाली व्यक्ती असतात, त्यांच्या कृतींचा प्रभाव सर्वसामान्यांवर पडतो. जर एखादा ज्ञानी किंवा समर्थ पुरुष सदाचाराने वागला, तर समाज त्याचेच अनुकरण करतो. म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी आपले आचरण शुद्ध ठेवणे आवश्यक आहे, कारण तेच समाजासाठी 'प्रमाण' किंवा आदर्श ठरते. हे भगवद्गीतेतील 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः' या श्लोकाचे मराठी निरूपण आहे.

जर घरातील मोठी माणसे शिस्तीने आणि प्रेमाने वागली, तर मुलेही तसेच वागायला शिकतात. उदाहरणार्थ, पालकांनी खोटे न बोलल्यास मुलेही सत्याचा मार्ग धरतात.

श्रेष्ठ पुरुषांच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर काय परिणाम होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करण्याचा विचार करू नये, कारण प्रकृतीनुसार कर्म हे घडतच असते. त्याऐवजी, जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे, जे शास्त्रशुद्ध (विहित) आहे आणि जे केल्याने समाजाचे व स्वतःचे कल्याण होते, असे 'स्वधर्म' रूपी कर्म करावे. मनाचा पूर्ण निश्चय करून, फळाची आशा न धरता आपले कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा कर्मयोग आहे. अयोग्य कर्मापेक्षा आपले विहित कर्म करणे हेच श्रेयस्कर असते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास आणि नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम ही आपली विहित कर्तव्ये (Duties) समजून प्रामाणिकपणे पूर्ण करावीत. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची चिंता करण्यापेक्षा 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने वागणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे आचरण कसे करावे याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याच्या हातून घडणारी कर्मे ही कर्माच्या बंधनात अडकवत नाहीत. ज्याप्रमाणे प्रलयाच्या वेळी सर्व पाणी एकरूप होते आणि नद्यांचे स्वतंत्र अस्तित्व किंवा नाव उरत नाही, त्याचप्रमाणे ब्रह्माशी एकरूप झालेल्या पुरुषाची कर्मे ब्रह्मात विलीन होतात. तिथे 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसल्यामुळे कर्माचे फळ किंवा नाव शिल्लक राहत नाही. ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही अकर्माच्या स्थितीत असतो.

जेव्हा आपण एखादे काम पूर्णपणे निस्वार्थ भावनेने आणि अहंकार सोडून करतो, तेव्हा त्या कामाचे ओझे आपल्याला जाणवत नाही. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना 'मी हे केले' हा भाव ठेवला नाही तर ते काम भक्ती बनते.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या व्यक्तीची कर्मे कशी लय पावतात आणि ती बंधनास कारणीभूत कशी ठरत नाहीत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.