🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज येथे श्रीकृष्णाच्या उपदेशाचे स्पष्टीकरण करतात. कर्म म्हणजे केवळ शारीरिक हालचाल नव्हे. जो आत्मज्ञानी असतो, तो शरीराने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता नाही' या भावनेत (अकर्मता) स्थिर असतो. याउलट, जो केवळ बाहेरून शांत बसला आहे पण मनात वासना आणि संकल्प धरून आहे, तो अकर्मातही कर्म करत असतो. ही दृष्टी प्राप्त होणे म्हणजे कर्माचे मर्म जाणणे होय. ज्ञानी पुरुष कर्माच्या फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करतो, म्हणून तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करणे आणि यशाचे किंवा अपयशाचे ओझे मनावर न घेणे. उदाहरण: एखादा विद्यार्थी परीक्षेचा अभ्यास करताना केवळ ज्ञानासाठी अभ्यास करतो, निकालाच्या चिंतेने स्वतःला त्रास करून घेत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे गहन तत्व समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत विद्येची देवता सरस्वतीचे महत्त्व सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या ठिकाणी सरस्वती देवीची कृपा होते, तिथे बोलण्यामध्ये विलक्षण चातुर्य प्राप्त होते. साहित्यातील नवरसांचा परिपाक आणि शब्दांचे माधुर्य हे केवळ तिच्या आशीर्वादाचे फळ आहे. लेखणी किंवा वाणीला जे सामर्थ्य मिळते, त्याचे मूळ सरस्वतीच्या चरणांशी आहे. जेव्हा तिचे आशीर्वाद मिळतात, तेव्हा सामान्य शब्दही अमृतासारखे रसाळ वाटू लागतात.

दैनंदिन जीवनात आपण जेव्हा इतरांशी बोलतो, तेव्हा आपले शब्द नम्र आणि अर्थपूर्ण असावेत. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण प्रसंगी कोणाला धीर देताना जर आपली वाणी रसाळ आणि प्रेमळ असेल, तर त्याचा समोरच्या व्यक्तीवर सकारात्मक परिणाम होतो. हेच सरस्वतीच्या कृपेचे व्यावहारिक रूप आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला ज्ञानेश्वर महाराज ग्रंथाच्या निर्विघ्न पूर्ततेसाठी सरस्वती देवीचे स्तवन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे अनेक नद्या सर्व बाजूंनी येऊन समुद्राला मिळतात, पण समुद्र आपली मर्यादा सोडत नाही आणि त्या नद्यांचे अस्तित्व स्वतःत सामावून घेतो, तसेच आत्मज्ञानी पुरुषाचे असते. त्याच्या अंतकरणात सर्व विषय आणि इच्छा येतात, पण त्या त्याच्या शांतीचा भंग करू शकत नाहीत. तो स्वतःच पूर्णत्वाचा अनुभव घेत असल्यामुळे त्याच्या मनात वेगळी कामना निर्माण व्हायला जागाच उरत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आपल्या ध्येयावर पूर्ण लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा बाह्य प्रलोभने आपल्याला विचलित करू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण बाजूला सारून अभ्यासात मग्न होणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या मनाची अवस्था कशी असते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन स्पष्ट करतात की त्याच्या मनात वासनांना थारा नसतो.